Kontaktör Ne İşe Yarar, Röleden Farkı Ne?

Bir apartmanın deposu gece yarısı dolar. Kimse uyanmaz, kimse bir düğmeye basmaz. Deponun içindeki şamandıra su seviyesini izler, seviye belli bir yerin altına indiğinde küçücük bir kontak kapanır ve bodrumdaki pompa dönmeye başlar.

O şamandıranın kontağı bir pompayı besleyecek akımı taşıyamaz; taşımaya kalksa ilk gecede biterdi. Pompanın akımını gerçekten taşıyan ve kesen şey başka bir yerdedir — bodrum panosunun içinde, şamandıradan gelen ince kablo çiftini bekleyen bir kontaktör.

Bu yazı iki soruyu kapatır: bir kontaktör bir tesisatta hangi işi görür ve nerelerde karşımıza çıkar; bir de röle ile arasındaki ayrım nereden doğar. Elemanın tanımı Kontaktör Nedir? yazısında verildi ve burada tekrarlanmıyor. Mekanizması, kontaklarının ayrımı, seçim ölçütü, bobininin neyle beslendiği ve beklendiği gibi davranmadığı durumlar kümenin öteki düğümlerine aittir.

Kontaktör ne işe yarar

Bir kontaktörün yaptığı iş tek cümleye sığar: bir yükün akımını, o akımın hiç uğramadığı bir noktadan verilen emirle açıp kapatmak. Cümlenin ağırlığı hiç uğramadığı kısmındadır, ve bir tesisatın bundan kazandığı şeyler de oradan çıkar.

Kumanda noktası akımın yanından ayrılır. Bir yükü elle açıp kapatmak, açan kişinin her seferinde akımın geçtiği noktanın başında durmasını gerektirir. Kontaktör o zorunluluğu kaldırır: emir ince bir kablo çiftiyle taşınır, kesme işi panonun içinde kendi yerinde yapılır. Düğmenin koridorun öbür ucunda olması, başka bir katta olması ya da hiç bulunmaması elemanın işini değiştirmez.

Emri veren şeyin insan olması gerekmez. Bir şamandıra, bir basınç şalteri, bir zaman elemanı, bir termostat ya da bir denetleyicinin çıkış kontağı — hepsinin ortak yanı, taşıyabildikleri akımın ancak bir bobini besleyecek kadar küçük olmasıdır. Kontaktör bu küçük akımı büyütmez; onu bir emre çevirir. Bir tesisatın kendi başına çalışabilmesi bu çevirinin üstünde durur.

Aynı yüke birden çok yerden emir verilebilir. Yükün akımını taşıyan yol tektir, ama o yolun kapanmasını isteyen nokta bir tane olmak zorunda değildir. Bir salonun aydınlatması kapıdan da, sahne tarafından da, bir zaman elemanından da açılabilir; üçü de aynı bobine bakar. Akımın kendisiyle uğraşan bir düzende bunu kurmak çok daha zordur.

Yükü kesen eleman, sık çalışmaya göre yapılmıştır. Bir kontaktör açılıp kapanmak için yapılmıştır ve bunu ömrü boyunca çok kez tekrarlar. Elle kullanılan bir eleman aynı sıklıkta çalıştırıldığında çok daha erken tükenir; bir kompresörün ya da bir soğutma grubunun gün içinde kaç kez devreye girip çıktığı düşünülürse fark büyür.

Yukarıdaki maddelerde geçen ince ve küçük sözcüklerinin neyi anlattığı da yazılmalı, çünkü yanlış okunmaya açıktır. Küçük olan, kumanda tarafının taşıdığı akımdır — o kabloların üstünde ne bulunduğu ayrı bir sorudur ve cevabı kümenin bobin yazısına aittir. Bir kumanda devresi, akımı küçük diye dokunulabilir bir devre sayılamaz; taşıdığı akımın küçüklüğü, kendisinin zararsız olduğu anlamına gelmez.

Bunun bir yan sonucu da baştan söylenmelidir: bobine giden sinyal kesildiğinde eleman kendiliğinden açık konuma döner, yani kumanda gerilimi giden bir makine kendi başına yeniden yol vermez. Bu davranışın ayrıntısı kümenin bobin yazısına bırakılmıştır.

Yardımcı kontaklar ne işe yarar

Bir kontaktörün üstünde, yükün akımını taşıyan kontakların yanında çok daha küçük kontaklar bulunur. Bunlar yükün akımına hiç dokunmaz; yerleri kumanda devresinin içidir ve gördükleri iş tek cümleyle toplanır: elemanın o anda hangi durumda olduğunu kumanda devresinin geri kalanına bildirmek. Bildirimin üç ayrı karşılığı var.

Durum dışarı söylenir. Pano kapağındaki ışığın yandığı an, kontaktörün gerçekten kapandığı andır. Bir emrin verilmiş olması ile o emrin uygulanmış olması aynı şey değildir ve aradaki farkı görünür kılan şey bu küçük kontaklardır. Aynı bilgi bir denetim sistemine de taşınabilir.

Bir hareket bir başkasını engelleyebilir. Aynı anda olmaması gereken iki iş varsa, birinin küçük kontağı öbürünün bobinini besleyen yolun üstüne konur. Devre böylece olmaması gereken bileşimi kendi içinde reddeder.

Kontaktör kendi beslemesini ayakta tutabilir. Bir butona basılıp bırakıldığı hâlde yükün çalışmaya devam etmesi bu düzenle olur ve sahada mühürleme adıyla anılır. Bu iki kullanımın devre olarak nasıl kurulduğu kumanda devreleri dalının konusudur ve burada anlatılmıyor.

Küçük kontakların kaç türü olduğu ve hangi ölçüte göre ayrıldığı da bu yazının dışındadır; o ayrım kümenin kendi kontak yazısına aittir.

Röleden farkı ne

Önce bir ad karışıklığı ayrılmalı, çünkü soruyu soran kişi çoğu zaman hangi röleyi kastettiğini söylemez. Sahada röle sözcüğü iki ayrı aileyi birden karşılar. Birincisi kumanda rölesidir: bobinle çalışan, küçük bir anahtarlama elemanı. İkincisi koruma röleleridir — termik röle, kaçak akım rölesi ve akrabaları — ve onların işi anahtarlamak değil, bir büyüklüğü izleyip karar üretmektir. Aşağıdaki karşılaştırma birincisiyledir; koruma tarafının kontaktörle ilişkisi bambaşka bir konudur ve Termik Röle Nedir? yazısında öbür taraftan görünür.

Kumanda rölesi ile kontaktör gerçekten akraba. İkisinde de bir bobin vardır, ikisi de kendi devresinin dışından kumanda edilir, ikisi de besleme sürdüğü sürece kapalı kalır. Buraya kadar aralarında bir ayrım yoktur; ayrım, hangi devrenin akımı için yapıldıklarında başlar.

Röle kumanda devresinin içinde iş görür. Taşıdığı akım, bir başka bobini, bir lambayı, bir sayıcıyı ya da bir denetleyicinin girişini besleyecek kadardır. Bir kararı çoğaltır, bir devreden öbürüne geçirir, gerektiğinde tersine çevirir. Yani rölenin ürünü yine bir emirdir.

Kontaktör yükün akımını taşır ve keser. Onun ürünü emir değil, işin kendisidir. Bir motorun, bir ısıtıcının ya da bir aydınlatma grubunun akımı ana kontaklarının üstünden geçer.

Bu tek ayrımdan geri kalan bütün farklar çıkar. Yükün akımı kesilirken kontakların arasında bir ark oluşur ve o arkın söndürülmesi ayrı bir tasarım işidir; bir kontaktörün gövdesinin belirgin bir kısmı buna ayrılmıştır, bir kumanda rölesinde ise böyle bir bölüm yoktur — çünkü kestiği akım onu gerektirmez. Arkın kendisi ve nasıl söndüğü kümenin mekanizma yazısının konusudur. Aynı sebeple kontaktörün ana kontakları az sayıda ve iridir; bir röle ise küçüktür ve gövdesine çok sayıda kontak sığdırabilir. Boyut farkı sebep değil sonuçtur.

Pratikteki karşılığı şudur: bir röleyi bir motorun akımının üstüne koymak, o rölenin taşımak üzere yapılmadığı bir işi ona yüklemektir. Ters yön daha az tehlikeli ama daha çok görülür — kumanda devresinin içinde bir kontaktör kullanmak işe yarar, yalnızca yer ve para israfıdır. Hangi işte hangisinin doğru seçim olduğu ayrı bir yazının sorusudur; burada cevaplanan şey, ikisini birbirinden ayıran şeyin ne olduğudur.

Kontaktör nerelerde kullanılır

Kontaktörün bulunduğu yerlerin ortak yanı tek bir koşuldur: yüke ne zaman enerji verileceğine karar veren şey, yükün akımını taşıyamıyordur. Bu koşul sanıldığından çok daha fazla yerde sağlanır.

Motorlu her iş. Pompalar, fanlar, kompresörler, konveyörler, asansör makine daireleri, atölye tezgâhları. Motorun akımı kontaktörün üstünden geçer; kararı bir buton, bir seviye ölçümü, bir basınç ölçümü ya da bir denetleyici verir. Motoru koruyan elemanın verdiği durdurma kararı da aynı yoldan uygulanır.

Büyük aydınlatma grupları. Bir fabrika holünün, bir otoparkın, bir sahanın ya da bir sitenin dış aydınlatması çoğu zaman tek bir noktadan açılıp kapanır. Buradaki mesele akımın büyüklüğü kadar sayıdır: çok sayıda armatürün toplamı, elle kullanılan bir aydınlatma anahtarının taşımak üzere yapıldığı büyüklük değildir. Karar bir zaman elemanından ya da gün ışığını ölçen bir elemandan gelir.

Isıtma ve soğutma. Elektrikli ısıtıcılar, kazan dairesi rezistansları, fırınlar, soğuk hava depoları, iklimlendirme santralleri. Bu yüklerde karar neredeyse her zaman bir sıcaklık ölçümünden doğar ve ölçümü yapan eleman yükün akımını taşıyamaz.

Kompanzasyon panoları. Reaktif gücü düzelten panolarda kondansatör grupları ihtiyaca göre devreye alınıp çıkarılır. Alıp çıkaran eleman kontaktördür ve gün içinde defalarca çalışır; kumandayı veren şey ise panonun ölçüm yapan beynidir.

Binanın kendi otomatiği. Hidrofor, sıcak su sirkülasyon pompası, otopark havalandırması, yangın senaryosuna bağlı çalışan cihazlar. Ev tesisatının görünen tarafında kontaktör genellikle yoktur, ortak alanların panosunda ise neredeyse her zaman vardır.

Bu listenin sınırı da yazılmalı. Hangi yükte hangi kontaktörün kullanılacağı bu yazının sorusu değildir. Bir motorun akımı ile bir aydınlatma grubunun akımı kontakları aynı biçimde zorlamaz ve bunun bir karşılığı vardır; ama o karşılık bir seçim ölçütüdür ve kümenin seçim yazısına aittir. Burada cevaplanan soru nerede kullanıldığıdır, hangisinin seçileceği değil.

Bütün bu yerlerde kontaktör yalnız durmaz. Bir yanında kararı üreten şey, öbür yanında yükü koruyan şey bulunur; kendisi ne bir büyüklük ölçer ne bir eşiği vardır. Panodaki bütün kararların sonunda aynı bobine inmesinin sebebi budur.

Özet

Bir kontaktörün tesisatta gördüğü iş tek cümlede toplanır: bir yükün akımını, o akımın hiç uğramadığı bir noktadan verilen emirle açıp kapatmak.

Bu işin dört karşılığı var. Kumanda noktası akımın geçtiği yerden ayrılır. Emri veren şeyin insan olması gerekmez; bir ölçüm elemanı da olabilir. Aynı yüke birden çok noktadan emir verilebilir. Ve yükü kesen eleman, sık çalışmaya göre yapılmış bir elemandır.

Röle ile paylaştığı mantık gerçektir — ikisi de bobinle kumanda edilir, ikisi de besleme sürdüğü sürece kapalı kalır — ama biri öbürünün yerine geçmez. Kumanda rölesi bir emri taşır, çoğaltır ve çevirir; kontaktör o emri yükün akımı üstünde uygular. Boyut, kontak sayısı ve gövdenin içindeki ark düzeni bu ayrımın sonucudur, sebebi değil.

Bulunduğu yerler de aynı tanımdan çıkar: motorlu işler, büyük aydınlatma grupları, ısıtma ve soğutma tesisatları, kompanzasyon panoları ve binanın kendi otomatiği. Hepsinde aynı durum tekrarlanır — karar veren şey akımı taşıyamaz, akımı taşıyan şey karar veremez.

Sık sorulanlar

İlgili yazılar

Güvenlik sınırı. Bu yazı bir tesisatın nasıl çalıştığını anlatır, ne yapmanız gerektiğini söylemez. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. Tarif edilen mekanizma her tesisatta aynı değildir.