Evde Kaçak Akım Rölesi Kaç Amper Olmalı? Anma Akımı Neye Göre Belirlenir

Güvenlik sınırı. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. tam notu oku

Panoyu açan biri rölenin ön yüzünde yan yana basılmış iki akım değeri görür. Biri büyük ve yuvarlak bir sayıdır, öteki küçük ve virgüllüdür. Mağazada ya da arama kutusunda sorulan soru neredeyse her zaman birincisi hakkındadır: bu röle kaç amperlik olmalı? Sorunun arkasında makul bir beklenti durur — sigortalarda olduğu gibi, cihazın üstündeki sayının bir koruma ayarı olduğu ve doğru sayının bir yerlerde çizelge hâlinde yazılı olduğu beklentisi. Bu yazının cevabı o beklentiyi bozar: rölenin üstündeki büyük sayı bir koruma eşiği değildir, ve tesisten bağımsız doğru bir değeri de yoktur.

Baştan üç sınır çizilsin. Rölenin kaçağı nasıl gördüğü, yani toplam akımın sıfırdan sapması, ayrı bir yazının konusudur ve burada yalnız adı geçer. Kaçak tarafındaki hassasiyetin ne anlama geldiği, hangi eşiğin neyi koruduğu da kendi yazısındadır. Rölenin panonun neresine oturacağı — ana kesiciden sonra mı, her kat ya da linye için ayrı mı — kendi düğümünün sorusudur ve bu yazıda karara bağlanmaz. Burada kalan soru dardır: etiketteki yük akımı hangi büyüklüktür, hangi karar zincirinden çıkar ve o zincirin ucunda kim durur.

Etikette iki akım var ve soruyu karşılayan yalnız biri

Bir kaçak akım rölesinin üstünde birbirine karıştırılan iki büyüklük bulunur. Birincisi beyan artık akımdır: rölenin kaçağı fark edip devreyi ayırdığı eşik. Miliamper mertebesindeki küçük, virgüllü değer budur ve rölenin koruma karakterini taşıyan sayı odur. İkincisi anma akımıdır: cihazın kontaklarının sürekli olarak taşıyabileceği ve kesebileceği yük akımı. Amper mertebesindeki büyük sayı budur.

“Kaç amper olmalı” sorusu, sorulduğu andaki niyetiyle bakıldığında neredeyse her zaman ikinci sayıyı sorar; oysa okurun aradığı koruma bilgisi birinci sayıda saklıdır. İki değerin aynı etikette yan yana durması karışıklığı besler: aynı yüzeyde, aynı yazı tipiyle basılmış iki sayı, aynı soruya iki cevap gibi görünür. Görünmezler. Biri cihazın ne zaman açacağını söyler, öteki cihazın ne kadar yük altında çalışabileceğini.

Ayrımın pratik sonucu şudur: bir devrede korumayı iyileştirmek istendiğinde anma akımını büyütmenin hiçbir katkısı yoktur. Daha büyük anma akımı daha duyarlı bir röle demek değildir; yalnızca daha büyük bir yükü taşıyabilen bir gövde demektir. Hassasiyet tarafındaki değerlerin ne anlattığı ve hangi eşiğin neyi koruduğu ayrı bir yazının konusudur → Can Koruma ve Yangın Koruma: Hangi Hassasiyet Nerede Kullanılır?.

Anma akımı bir açma eşiği değil, bir taşıma sınırıdır

Sigorta ya da otomatik sigorta üstündeki amper değeri bir eşiktir: akım o değerin üstüne çıkıp orada kalırsa cihaz devreyi açar. Sayı doğrudan bir koruma kararıdır ve iletkenin taşıma kapasitesiyle birlikte seçilir. Kaçak akım rölesindeki anma akımı bu anlamda bir eşik değildir. Röle o değere ulaşıldığında açmaz; o değer, cihazın kendisinin zarar görmeden çalışabileceği üst sınırdır.

Bu ayrım keyfi bir terim tercihi değil, mevzuattaki sınıflandırmadan çıkar. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (Resmî Gazete 04.11.1984 / 18565), tanımlar bölümünde aşırı akım koruma aygıtlarını akım belirli bir sınır değeri aşınca devreyi kendiliğinden kesen aygıtlar olarak tanımlar ve bunları iki bölüme ayırır: eriyen telli sigortalar ve aşırı akım koruma anahtarları (Madde 3-b.3). Kaçak akım rölesi bu iki bölümün hiçbirinde yer almaz — çünkü baktığı büyüklük akımın büyüklüğü değil, giden ile dönen akım arasındaki farktır. Rölenin aşırı yüke ve kısa devreye karşı koruma yapmadığı, bu ailenin kendi tanım yazısında da ayrıca yazılıdır → Kaçak Akım Rölesi Nedir?.

Buradan sorunun neden bir çizelgeyle cevaplanamadığı çıkar. Bir aşırı akım koruma aygıtının anma değeri, koruduğu iletkenin kesitiyle birlikte seçilir ve seçimin kuralı yazılıdır. Kaçak akım rölesinin anma akımı ise bir koruma kararı değil, bir uyum şartıdır: cihaz, üstünden geçecek yükü taşıyabilmelidir. Uyum şartının cevabı cihazın kendisinde değil, devrenin tasarımındadır.

Mevzuat bir sayı değil, bir düzen kurar

Aynı yönetmelik, hata akımı koruma düzeninin nerede bulunacağını iki ayrı yerden düzenler ve ikisinde de bir amper değeri vermez.

Birincisi tavsiye kipindedir: koruma iletkenli tesislerde, başta banyo gibi tehlikenin daha çok olduğu yerlerdeki priz devreleri olmak üzere, hata akımı koruma düzeninin ek bir önlem olarak kullanılması tavsiye edilir (Madde 39-c). Madde ne bir hassasiyet ne bir yük akımı yazar; korumanın yerini ve ek önlem niteliğini söyler.

İkincisi hüküm kipindedir ve karışıklığın asıl kaynağını da açıklar. Madde 18’in üçüncü fıkrası yapıdaki koruma düzenini kademeli kurar: yapı bağlantı kutusuna yangın koruma eşikli, sayaç kolon devrelerine hayat koruma eşikli koruma düzeneği konur; bunlarla birlikte termik manyetik şalter ya da otomatik sigorta kullanılır ve bütün koruma düzenleri arasında seçicilik şartı aranır. Fıkranın dili dikkatle okunmayı hak eder: eşikleri adlandırır — yangın koruma, hayat koruma — ama hiçbirini bir sayıyla evlendirmez. Yani mevzuat, kaçak tarafında bile hazır bir değer vermez; yük tarafında hiç vermez.

Fıkranın bu yazı için taşıdığı asıl bilgi şudur: kaçak akım rölesi tek başına duran bir cihaz değildir. Yanında bir aşırı akım koruma aygıtı ile birlikte anılır ve bütün koruma düzenlerinin birbiriyle seçici çalışması istenir. Bu iki şart, anma akımı sorusunu cihazın kendi etiketinden çıkarıp devrenin bütününe taşır.

Sayı nereden gelir: yük hesabı ve seriye bağlı aşırı akım koruması

Bir devrenin taşıyacağı akım tasarımın çıktısıdır. Beslenen tüketicilerin toplamı, eşzamanlılık kabulleri, iletken kesiti ve döşeme biçimi, gerilim düşümü sınırları — bunların hepsi kolon ve linye hesabının içindedir ve hesabın sonucunda devrenin tasarım akımı belirir. Aşırı akım koruma aygıtının anma değeri o akımdan ve iletkenin taşıma kapasitesinden türer.

Kaçak akım rölesinin anma akımı ise bu zincire üçüncü halka olarak eklenir: röle, kendi devresinin taşıyacağı yükün ve seriye bağlı aşırı akım koruma aygıtının belirlediği çerçevenin altında kalamaz. Rölenin gövdesi, önündeki ya da arkasındaki sigortanın izin verdiği akımı zarar görmeden geçirebilecek durumda olmalıdır — çünkü röleyi aşırı akımdan koruyan şey rölenin kendisi değil, o aşırı akım aygıtıdır. Madde 18’in üçüncü fıkrasının rölenin yanında bir termik manyetik şalter ya da otomatik sigorta aramasının pratik karşılığı budur.

Sonuç, sorunun biçimini değiştirir. “Kaç amper olmalı” sorusunun cevabı bir liste değil, bir sıradır: önce devrenin ne taşıyacağı hesaplanır, sonra iletken ve aşırı akım koruması buna göre seçilir, en sonunda kaçak akım rölesinin gövdesi bu seçime uyacak biçimde belirlenir. Zincirin son halkasına bakarak ilk halkayı tahmin etmek mümkün değildir; aynı büyüklükteki bir röle, iki ayrı tesiste iki ayrı hesabın sonucu olabilir.

Rölenin durduğu kademe, taşıdığı akımı değiştirir

Madde 18’in kademeli düzeni bir başka sonuç daha doğurur. Yapı bağlantı kutusundaki bir koruma düzeni yapının bütününü besleyen akımı görür; sayaç kolon devresindeki bir düzen yalnız o aboneye giden akımı; bir linyeye konan düzen ise yalnız o hattın yükünü. Üçü aynı işi yapmaz ve üçünün taşıdığı akım da aynı değildir.

Buradan çıkan şey bir seçim tavsiyesi değil, sorunun bir kez daha yer değiştirdiğidir: rölenin anma akımı, rölenin nereye konduğu kararının ardından belirlenir, öncesinde değil. O yerleşim kararının kendisi — ana tarafta mı, dağıtım tarafında mı, kademeli olarak ikisinde birden mi ve kademeler arasında seçiciliğin nasıl kurulacağı — ayrı bir düğümün konusudur ve bu yazıda cevaplanmaz. Seçicilik şartının mevzuatta yazılı olduğunu bilmek burada yeter; şartın nasıl karşılandığı yerleşim yazısının işidir.

Evde sorulduğunda cevap neden yine tek sayı değil

Soru çoğunlukla konut için sorulur ve arkasında makul bir sezgi vardır: evler birbirine benziyorsa değer de benzer olmalıdır. Mevzuat bu sezgiyi karşılamaz — konutlar için ayrı bir anma akımı yazılı değildir. Yazılı olan, her yapı için aynı düzenin kurulmasıdır: kademeli koruma, yanında aşırı akım koruması ve kademeler arasında seçicilik.

Evler arasındaki farkı yaratan şey de zaten cihaz değil tesisattır. Bağlantı gücü, kolonun kesiti, sayaç öncesi ve sonrası düzenin nasıl kurulduğu, elektrikli ısıtma ya da araç şarjı gibi büyük yüklerin bulunup bulunmadığı — bunların her biri hesabın girdisidir ve ikisi aynı olmayan iki dairede sonuç da aynı çıkmaz. Bu yüzden “evde kaç amper olmalı” sorusunun dürüst cevabı bir sayı değil, sayıyı kimin ürettiğidir: değeri projeyi hazırlayan elektrik mühendisi ya da tesisi kuran yetkili kişi, o tesisin yük hesabına göre belirler. İnternette dolaşan sabit ev değerleri bu hesabın yerine geçmez; en iyi ihtimalle yaygın bir tesisatın sonucudur ve o tesisat sizinki değildir.

Bu yazı size bir amper değeri söylemez; doğru değer projenizin yük hesabına göre belirlenir ve yetkili kişi tarafından seçilir.

Özet

Kaçak akım rölesinin etiketindeki iki akım aynı soruyu cevaplamaz: beyan artık akım kaçağın açma eşiğidir, anma akımı ise cihazın taşıyabileceği yük akımıdır. İkincisi bir koruma ayarı değil bir uyum şartıdır — röle o değerde açmaz, o değere kadar çalışabilir. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği aşırı akım koruma aygıtlarını iki bölüm hâlinde tanımlar ve kaçak akım rölesi bu tanımın dışında kalır (Madde 3-b.3); yapıdaki koruma düzenini kademeli kuran ve seçicilik şartı arayan fıkra ise eşikleri adlandırır ama hiçbirini bir sayıyla evlendirmez (Madde 18, üçüncü fıkra). Değer bu yüzden çizelgeden değil hesaptan gelir: önce devrenin taşıyacağı akım, sonra iletken ve aşırı akım koruması, en sonunda rölenin gövdesi. Rölenin hangi kademede durduğu taşıdığı akımı da değiştirir. Konut için ayrı bir sayı yazılı değildir; farkı yaratan tesisattır ve kararı projeyi kuran yetkili verir.

Sık sorulanlar

İlgili yazılar