Alçak Gerilim Kaç Volt?

Güvenlik sınırı. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. tam notu oku

Alçak gerilim kaç volt

Alçak gerilim, etkin değeri 1000 volt ya da 1000 voltun altında olan fazlar arası gerilimdir. Bu tanımda iki nokta ayırt edicidir. Birincisi, sınırın konduğu yer: gerilimin ölçüldüğü an an değişen tepe değeri değil, zaman içindeki etkin değeridir — alternatif akımda bu iki büyüklük aynı sayı değildir, sınır ikincisine konmuştur. İkincisi, “fazlar arası” ifadesi tek bir faz ile nötr arasındaki gerilimi değil, iki faz iletkeni arasındaki gerilimi işaret eder; faz ile nötr arasındaki ilişki Faz Nötr Nedir? Üç İletkenin Üç Ayrı İşide ayrı anlatılır, bu tanım onun bir kademe üstünde durur.

Kaynak, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin Madde 4’ündeki tanımlar bölümüdür ve bu maddenin künyesi ile metni yazının son bölümünde ayrıca belirtiliyor.

Etkin değere konmuş olması gelişigüzel bir tercih değildir. Alternatif gerilim sürekli değişir; bir salınımın en yüksek noktası ile o salınımın zaman içindeki ortalama etkisi aynı büyüklüğü ölçmez. Yönetmelik sınırı, gerilimin panoda hangi anlık değere çıktığına değil, o gerilimin devre üzerinde bıraktığı sürekli etkiye göre çizer. Bu yüzden bir tesisatın “alçak gerilim” sayılıp sayılmadığını belirleyen şey, gerilimin bir anlık tepe noktası değil, sürekli davranışıdır.

“Fazlar arası” ifadesinin ayrıca vurgulanması da bu yüzdendir: aynı tesisatta faz ile nötr arasındaki gerilim ile iki faz arasındaki gerilim farklı sayılardır ve tanım ikincisine bakar. Üç fazlı bir beslemede bu iki gerilimin nasıl bir arada bulunduğu Trifaze Nedir? Tek Fazlı ve Üç Fazlı Beslemenin Farkıde anlatılır.

Yüksek gerilim ile sınır nerede çizilir

Aynı madde, gerilimi ikiye ayırır. Alçak gerilimin üstünde kalan her şey — yine fazlar arası ve yine etkin değer üzerinden — yüksek gerilim sayılır: etkin değeri 1000 voltun üstünde olan fazlar arası gerilim. İki tanım birbirini tamamlayan tek bir çizgidir; aradaki sınır 1000 volttur ve bu sınırın altı ile üstü, yönetmeliğin gerilimi ayırdığı tek eksendir.

Bu ikili ayrımın pratikteki karşılığı, gerilimin ölçüldüğü tek nokta değil, tesisatın tabi olduğu kuralların bütününe yayılır. Alçak gerilim tesisatında kullanılan cihazların yalıtım ve koruma gereksinimleri, yüksek gerilim tesisatınınkinden farklı bir zeminde kurulur; iki sınıf arasındaki geçiş, yalnızca bir sayının aşılması değil, tesisatın tabi olduğu bütün bir kurallar kümesinin değişmesi anlamına gelir.

«Orta gerilim» bu tanımda geçmiyor

Sahada “orta gerilim” terimi sık kullanılır, ama Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin Madde 4’ündeki tanımlar bölümü gerilimi yalnızca ikiye ayırır: alçak ve yüksek. Bu maddede “orta gerilim” diye üçüncü bir kademe tanımlanmaz, dolayısıyla “orta gerilim şu volt ile şu volt arasındadır” biçiminde bir sınır bu yönetmelikten alınamaz.

Bu bir eksiklik iddiası değil, bu düğümün taşıdığı kaydın sınırının bildirilmesidir. Terimin sahada neden yine de kullanıldığı ya da hangi başka belgede tanımlandığı bu yazının kapsamı dışındadır.

Bunun pratikteki sonucu şudur: “alçak gerilim” ile “yüksek gerilim” ifadeleri bu yönetmelik açısından bir tesisatın tamamını kapsar, aradan sızan üçüncü bir bant yoktur. Bir tesisat, bu tanımlar çerçevesinde ya alçak ya da yüksek gerilim sınıfındadır; “orta” diye adlandırılan ara bir hukuki sınıf, bu maddenin sağladığı çerçevede yoktur. Sahada aynı adla anılan bir aralığın var olması, bu tanım maddesinin onu ayrıca adlandırdığı anlamına gelmez.

Tehlikeli gerilim ayrı bir büyüklüktür

Aynı madde üçüncü bir kavram daha tanımlar: tehlikeli gerilim. Bu, alçak ya da yüksek gerilimin yerine geçen bir sınıf değil, ikisinin içinde ayrı bir eşiktir ve iki kademede tanımlanır.

Alçak gerilimde tehlikeli gerilim, etkin değeri 50 voltun üstünde olan gerilimdir — burada bir sayı vardır. Yüksek gerilimde ise eşik sabit bir sayı değildir; hata süresine bağlı olarak değişir. Bu ikinci kademe bir bağımlılıktır, bir sayı değil; “yüksek gerilimde tehlikeli gerilim şu volttur” diye tek bir değer verilemez.

Bu ayrımın nedeni, iki sınıfta arızanın davranışının farklı olmasıdır. Alçak gerilim tesisatında bir arıza anındaki gerilim değeri görece sabit bir aralıkta kalırken, yüksek gerilim tarafında koruma sisteminin arızayı ne kadar sürede kestiği devreye girer; aynı gerilim değeri, kısa süren bir arızada farklı, uzun süren bir arızada farklı bir risk taşır. Yönetmelik bu farkı, yüksek gerilim tarafında tek bir sayı yerine bir bağımlılık tanımlayarak karşılar.

Alçak gerilim, tehlikesiz gerilim demek değildir

1000 voltluk sınırın altı, bir tesisatın büyük çoğunluğunu kapsar — konut, işyeri ve çoğu sanayi tesisatı bu aralıktadır. Ama tehlikeli gerilim eşiğinin 50 volt olması, “alçak gerilim” denen aralığın neredeyse tamamının aynı zamanda tehlikeli sınıfta kaldığı anlamına gelir. Yani sınıflandırma bir tehlike ölçeği değildir; bir tesis sınıfıdır. Bir tesisatın alçak gerilim sınıfında olması, o tesisatta güvenli çalışmayı garanti etmez — dokunma ve arıza koruması gibi mekanizmalar ayrı bir konudur ve topraklamanın bu koruma zincirindeki yeri Topraklama Nedir, Neyi Korur?de anlatılır.

Bu ayrımın gözden kaçırılması, “alçak” kelimesinin gündelik anlamına yaslanan bir yanılgıya yol açar. Sözcük burada bir büyüklüğün diğer büyüklüğe göre küçüklüğünü değil, tesisatın hangi mevzuat sınıfına girdiğini adlandırır. Konut tesisatındaki gerilim yönetmeliğin ölçeğinde “alçak” sayılır, ama aynı gerilim, tehlikeli gerilim eşiğinin defalarca üstündedir; iki adlandırma aynı sayıyı farklı eksenlerden değerlendirir ve biri ötekinin yerine geçmez.

Hangi yönetmelik hangi tesisi bağlar

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin yanında, iç tesisleri düzenleyen ayrı bir yönetmelik daha vardır ve iki belgenin kapsamı çakışmaz: İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamındaki tesisler, Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin kapsamı dışında tutulur. Gerilim sınıflandırmasının pratikteki karşılığı da budur — hangi tesise hangi belgenin uygulanacağı bu iş bölümünden çıkar. Somut bir tesisatta hangi yönetmeliğin bağlayıcı olduğuna dair karar bu yazının kapsamında değildir; o karar projeyi kuran yetkilinin işidir.

İki belgenin ayrı ayrı var olması, bir tesisatı okuyan kişinin önce hangi kapsamda durduğunu tespit etmesi gerektiği anlamına gelir. “Alçak gerilim” ifadesinin geçtiği her metin aynı yönetmeliğe atıfta bulunmaz; bir tesisatın gerilim sınıfı ile hangi yönetmeliğin ona uygulandığı, birbirine bağlı ama aynı soru olmayan iki ayrı belirlemedir.

Bu tanımların kaynağı

Bu yazıdaki üç tanım — alçak gerilim, yüksek gerilim, tehlikeli gerilim — Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin Madde 4’ünden alınmıştır (RG 30.11.2000/24246). Madde ve yönetmelik künyesi doğrulanmıştır; ancak tanımların metni bu yazıda konsolide bir derlemeden okunmuştur, Resmî Gazete nüshasının kendisinden değil. Bu, künyenin yanlış olduğu anlamına gelmez, yalnız metnin hangi yoldan geldiğinin belirtilmesidir.

Bir tanım maddesinin künyesi ile metni ayrı ayrı doğrulama gerektiren iki şeydir. Künye — yönetmeliğin adı, madde numarası, yayım tarihi ve sayısı — bu yazıda birinci elden doğrulanmıştır. Tanımların birebir lafzı ise ikinci elden bir kaynaktan aktarılmıştır; bu ayrım, bir mevzuat metnini okurken “hangi belgeden okundu” sorusunun neden önemli olduğunu gösteren somut bir örnektir.

Özet

Alçak gerilim, etkin değeri 1000 volt ya da altında olan fazlar arası gerilimdir; üstü yüksek gerilim sayılır. Bu ikili ayrımda “orta gerilim” diye üçüncü bir kademe tanımlanmaz. Tehlikeli gerilim ayrı bir büyüklüktür: alçak gerilimde 50 voltun üstü, yüksek gerilimde hata süresine bağlı bir eşiktir. 1000 voltluk sınır bir tehlike ölçeği değil bir tesis sınıfıdır — ve tehlikeli gerilim eşiği bu sınıfın neredeyse tamamını kapsar. Hangi tesisin hangi yönetmeliğe tabi olduğu, iki belgenin kapsamının çakışmamasından çıkar.

Bu dört madde — sınır, ayrım, eşik ve kapsam — bir tesisatı okuyan kişinin sorması gereken dört ayrı soruyu karşılar: gerilim kaç volt, hangi sınıfta, ne kadarı tehlikeli sayılıyor, hangi belge bağlayıcı. Dördü de aynı Madde 4’ten çıkar, ama biri diğerinin yerine geçmez.

Sık sorulanlar