Kaçak Akım Rölesi Tipleri: A Tipi Kaçak Akım Rölesi Nedir?

Panoya takılı bir kaçak akım rölesinin ön yüzünde, açma büyüklüğünün yanında küçük bir harf ve küçük bir dalga işareti durur. Çoğu kişi onu hiç fark etmez, fark edenlerin bir kısmı da ürün kodunun parçası sanır. Oysa o harf cihazın verdiği en sessiz bilgidir: bu röle, hangi biçimde akan bir kaçağı görebilir?

Bir kaçak akım rölesi, bir devreden çıkan akımla o devreye geri dönen akımı karşılaştırır ve aradaki farka bakar. Ama o fark her zaman aynı biçimde akmaz ve bir rölenin karşılayabildiği biçimler sınırlıdır. Bu yazı tek bir soruyu kapatır: tip harfleri neyi ayırır ve hangi harf hangi kaçak biçimini görür. Farkın hangi düzenekle görünür kılındığı mekanizma yazısının konusudur; kaçağın ne kadarında ve ne kadar sürede açılacağı — yani hassasiyet — kümenin ayrı bir düğümüne aittir ve burada cevaplanmaz. Rölenin neden açtığı da başka bir yazının konusudur; buradaki konu tersidir, rölenin hiç açmadığı hâl.

Kaçak akımın da bir biçimi vardır

Kaçak akım denince akla gelen resim genellikle tektir: şebekenin kendi akımı gibi sürekli yön değiştiren, düzgün ve yinelenen bir akış. Tesisatın klasik yükleri — bir ısıtıcı, bir lamba, doğrudan şebekeye bağlı bir motor — kaçak verdiklerinde gerçekten de böyle bir akış üretir, çünkü çektikleri akım şebekenin biçimini taşır. Sınıflandırmanın çıkış noktası bu resimdir.

Elektronik bu resmi bozar. Bugün bir panonun beslediği yüklerin büyük kısmı şebeke akımını olduğu gibi kullanmaz: önce doğrultur, biriktirir ve kendi ihtiyacına göre yeniden biçimlendirir. Bir cihazın içinde akımın biçimi değiştiğinde, o cihazda doğan kaçağın biçimi de değişir. Yalıtımın zayıfladığı nokta artık şebeke biçimli bir akımı değil, cihazın kendi ürettiği biçimdeki akımı geçirir.

Ortaya birbirinin yerine geçmeyen tablolar çıkar. Kaçak yön değiştirmeye devam ediyor olabilir. Tek yöne akan ama kesintili, darbeler hâlinde gelen bir kaçak olabilir. Hiç yön değiştirmeyen, kesilmeyen, düzgün akan bir kaçak olabilir. Ya da içinde şebeke frekansından başka frekansların da karıştığı, tek bir düzgün biçime oturmayan bileşik bir kaçak olabilir. Tip harfleri tam olarak bu tabloları ayırmak için vardır.

A tipi kaçak akım rölesi nedir

A tipi kaçak akım rölesi, yön değiştiren kaçağın yanında tek yöne akan darbeli kaçağı da görebilen röledir. Yani klasik tablonun üstüne bir tablo daha ekler: içinde doğrultma bulunan bir cihazdan doğan ve kesik kesik gelen kaçağı karşılar.

Bu, konut ve benzeri tesisatlarda bugün en sık karşılaşılan tiptir ve yaygınlığının sebebi bir tercih değil bir değişimdir. Darbeli kaçak üretebilen cihazlar — elektronik güç kaynağı taşıyan hemen her şey, aydınlatma sürücüleri, elektronik kartlı beyaz eşya — artık tesisatın istisnası değil olağan içeriğidir. Yalnızca yön değiştiren kaçağı gören bir röle, böyle bir tesisatta gerçekten oluşan bir kaçağın bir bölümünü hiç görmez.

A tipinin de bir sınırı vardır ve o sınır bu yazının omurgasıdır: hiç yön değiştirmeyen, düzgün akan bir doğru kaçak A tipinin karşıladığı biçim değildir. Çok küçük bir düzgün bileşen cihazın işini bozmayacak kadar tolere edilir; o düzeyin üstündeki bir kaçak ise başka bir tipin konusudur.

Sınırın tam olarak nerede durduğu, yani hangi düzeye kadarının tolere edildiği, bir norm sorusudur. Harflerin kendisi de aynı yerden gelir: bu sınıflandırma bir üretici adlandırması değil, ortak bir norm dilidir. Bu külliyatta standart ve yönetmelik kayıtları için açılmış doğrulanmış bir defter bulunmuyor ve o defter açılmadan buraya ne bir norm adı ne de o normdan gelen bir değer yazılabilir. Yazının verebileceği şey harflerin neyi ayırdığıdır.

Harfler iç içe geçer, yan yana dizilmez

Tip harflerinin en çok yanlış anlaşılan yanı budur: bunlar birbirinin alternatifi olan ayrı ürünler değil, kapsamı büyüyen bir dizidir. Dizideki her harf, kendinden öncekinin gördüğü her şeyi görür ve üstüne bir biçim daha ekler.

AC tipi yalnızca yön değiştiren kaçağı görür. Sınıflandırmanın en dar basamağıdır ve elektroniğin seyrek olduğu bir tesisat resmine aittir.

A tipi buna darbeli doğru kaçağı ekler. Bir önceki bölümün konusu olan tip budur.

F tipi, A tipinin gördüklerinin üstüne bileşik kaçağı ekler — içinde birden çok frekansın bulunduğu, tek bir düzgün biçime oturmayan kaçak. Bu tablo, motorunu kendi elektroniğiyle süren cihazların bağlı olduğu devrelerde doğar.

B tipi, öncekilerin hepsine düzgün akan doğru kaçağı ve yüksek frekanslı kaçağı ekler. Sınıflandırmanın en geniş basamağıdır.

Dizinin yönü tek taraflıdır ve pratikteki karşılığı şudur: geniş olan dar olanın yerine geçebilir, dar olan geniş olanın yerine geçemez. Bir devrede hangi harfin gerektiği ise bir seçim sorusudur; cevabı o devrenin beslediği cihazlara, üretici verisine ve yürürlükteki mevzuata bağlıdır ve bir yazıdan okunmaz.

Biçimi röle değil, yük belirler

Kaçağın hangi biçimde akacağına karar veren şey röle değildir. Röle yalnızca karşısına çıkanı görebilir ya da göremez. Bu yüzden tip sorusu aslında bir pano sorusu değil, o panonun beslediği cihazlar sorusudur.

Doğrudan şebekeye bağlanan dirençli ve endüktif yükler şebeke biçimli bir kaçak üretir. İçinde tek yönlü doğrultma bulunan küçük elektronik cihazlar darbeli bir kaçak üretir. Motorunu bir frekans çeviricisiyle süren tek fazlı cihazlar — iklimlendirme cihazları, ısı pompaları, sürücülü beyaz eşya — bileşik bir kaçak üretir. Üç fazdan beslenen doğrultucular, elektrikli araç şarj birimleri ve güneş enerjisi çeviricileri ise düzgün doğru bileşen taşıyan bir kaçak üretebilir.

Bu sıralamanın okunuş biçimi önemlidir. Söylenen şey, bu cihazların kaçak ürettiği değildir; söylenen şey, o cihazda bir yalıtım sorunu doğduğunda kaçağın hangi biçimi alacağıdır. Sağlam çalışan bir cihazın olağan kaçağı da aynı biçimi taşır. Yani tip sorusu bir arıza varsayımı değil, bir kapsam sorusudur: tesisatta hangi biçimlerin mümkün olduğu, o tesisata takılacak rölenin neyi karşılaması gerektiğini belirler.

“Ev tipi” bir tip değildir

Sahada ve satış sayfalarında tip kelimesi birden fazla şeyi adlandırır ve bunlar aynı sınıflandırmanın parçası değildir. Karışıklık buradan doğar.

AC, A, F ve B bir dalga biçimi sınıflandırmasıdır. Cihazın hangi biçimdeki kaçağı görebildiğini söyler ve bu yazının konusu odur.

“Ev tipi” ise bir kullanım yeri ifadesidir. Cihazın konut tesisatına yönelik olduğunu anlatır ve hangi kaçak biçimini gördüğü hakkında tek başına hiçbir şey söylemez. Bir cihaz hem ev tipi diye anılıp hem de dalga biçimi sınıflandırmasında herhangi bir harfte durabilir; iki ifade aynı eksende değildir.

Aynı karışıklığı üreten iki ölçü daha vardır. Hassasiyet, rölenin açtığı fark büyüklüğüdür; can koruma ile yangın koruma ayrımını o taşır ve kümenin kendi düğümünde anlatılır. Anma akımı, cihazın taşıyabildiği yük akımıdır ve kaçağın biçimiyle hiçbir ilgisi yoktur. Üçü aynı etikette yan yana yazıldığı için tek bir “tip” sanılır; oysa biri neyi gördüğünü, biri ne kadarında açtığını, biri ne kadar yük taşıdığını söyler. Bir cihazın etiketinden okunacak bilgi, hangi sorunun sorulduğuna bağlıdır.

Yanlış tipin belirtisi yoktur

Karşılanmayan bir kaçak biçiminin tesisatta bıraktığı iz sıfırdır ve bu bölümün tek konusu odur.

Röle yerinde durur, kolu yukarıdadır, beslediği devre çalışır, denetimde gözle görünen bir eksik yoktur. Karşılamadığı biçimde bir kaçak doğduğunda ise hiçbir şey olmaz — cihaz açması gereken bir şey görmemiştir. Bir korumanın çalışmadığını gösteren şey açma değildir; açmanın gerektiği anda açmamaktır ve o an dışarıdan izlenemez.

İkinci ve daha az bilinen bir sonuç daha vardır. Düzgün akan bir doğru kaçak, onu karşılamak üzere yapılmamış bir röle için yalnızca görünmez bir biçim değildir; aynı zamanda o rölenin görebildiği biçimlere karşı duyarlılığını da bozabilir. Yani sınır, tek bir biçimin eksik kalmasıyla bitmeyebilir. Bunun cihazın içinde nasıl olduğu mekanizma yazısının konusudur; burada yazılabilecek olan yalnızca sonucudur. Ve sonuç, tip sorusunu bir ayrıntı olmaktan çıkarır.

Özet

Bir kaçak akım rölesinin tipi, cihazın hangi biçimdeki kaçağı görebildiğini söyler — ne kadarında açtığını değil, ne kadar yük taşıdığını hiç değil.

Kaçağın biçimini yük belirler. Doğrudan şebekeye bağlı klasik yükler yön değiştiren bir kaçak üretir; doğrultma taşıyan cihazlar darbeli, motorunu kendi elektroniğiyle süren cihazlar bileşik, üç fazlı doğrultucular ile şarj ve çevirici birimleri düzgün doğru bileşenli kaçak üretebilir.

Harfler iç içe geçen bir dizidir: AC yalnızca yön değişeni, A buna darbeliyi, F bileşiği, B ise düzgün doğru olanı ve yüksek frekanslıyı ekler. Geniş olan dar olanın yerine geçer, tersi olmaz. Hangi devrede hangi harfin gerektiği bir seçim sorusudur ve mevzuat ile üretici verisine bağlıdır; bu yazının verdiği şey harflerin neyi ayırdığıdır.

Tipin en pahalı yanı, yanlış seçimin kendini haber vermemesidir: karşılanmayan biçimde doğan bir kaçak, o tesisatta hiçbir belirti üretmez.

Sık sorulanlar

İlgili yazılar

Güvenlik sınırı. Bu yazı bir tesisatın nasıl çalıştığını anlatır, ne yapmanız gerektiğini söylemez. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. Tarif edilen mekanizma her tesisatta aynı değildir.