Zaman Rölesi Nedir? Çekmede ve Bırakmada Gecikme

Güvenlik sınırı. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. tam notu oku

Zaman rölesi nedir

Zaman rölesi, bir kumanda sinyali ile kontağın konum değiştirmesi arasına bilinçli bir süre koyan kumanda elemanıdır. Bir kontaktörde (Kontaktör Nedir?) bobin gerilim aldığı anda kontak değişir; zaman rölesinde sinyal geldiği anda değil, sinyalle birlikte başlayan bir sürenin bitiminde değişir. Cihazın izlediği büyüklük akım ya da yük değildir — giriş ucundaki sinyalin varlığını ya da yokluğunu bir süre boyunca izler ve süre dolduğunda kendi kontağına emir verir.

Kontağın kendisi sıradan bir röle kontağından farklı değildir: açık ya da kapalı iki konumu vardır ve bir kumanda ya da güç devresini anahtarlar. Farkı, konum değişiminin ne zaman gerçekleştiğidir. Sıradan bir rölede bu an sinyalle çakışır; zaman rölesinde araya giren süre kadar gecikir.

Röle neden zamanla çalışır: sinyal ile kontak arasına giren süre

Kumanda devresindeki elemanların çoğu sinyali aldığı anda tepki verir: kontaktör bobini gerilim aldığında kontak hemen değişir, bir buton basıldığında devre hemen kapanır. Bu anındalık işlerin büyük bölümü için doğru davranıştır. Ama bazı durumlarda devrenin sinyale hemen değil, bir süre sonra tepki vermesi gerekir — bir kademenin tamamlanmasını beklemek, geçici bir olayın sönmesine izin vermek, iki hareketi aynı anda değil art arda başlatmak gibi. Zaman rölesi tam bu boşluğu doldurur.

Cihazın gövdesinde iki devre birlikte durur: sinyali algılayan giriş devresi ve kontağı taşıyan çıkış devresi. Aradaki bağ anlık değil süreye bağlıdır. Bu bağın nerede kurulduğu, yani gecikmenin sinyalin gelişinde mi yoksa kesilişinde mi başladığı, rölenin iki temel davranış türünü ayırır.

Sıradan bir röle ya da kontaktörde giriş ile çıkış arasında zaman geçmez; devre kuramcısının deyişiyle tepki anlıktır. Zaman rölesi bu ilişkiye üçüncü bir bileşen ekler: bir zaman ölçeği. Cihaz sinyali gördüğü andan itibaren bir süreyi izlemeye başlar ve kontağına verdiği emri o sürenin durumuna bağlar. Süre henüz dolmadıysa kontak eski konumundadır; süre dolduysa kontak yeni konumundadır. Bu izleme, cihazın kendi içindeki bir sayaç ya da zamanlayıcı devresiyle yapılır — kullanıcının gördüğü yalnız sonuçtur: kontağın ne zaman değiştiğidir.

Çekmede gecikme: “düz” zaman rölesi

Çekmede gecikmeli bir zaman rölesi, giriş sinyali geldiği anda değil, sinyal geldikten bir süre sonra kontağını değiştirir. Sinyal süre dolmadan kesilirse kontak hiç değişmemiş sayılır ve cihaz beklemeye baştan başlar; sinyal süre boyunca kesintisiz sürerse kontak süre dolduğunda değişir ve sinyal kesildiği anda gecikmesiz olarak eski konumuna döner. Gecikme yalnız girişte, sinyalin başlangıcında durur.

Saha dilinde bu davranışa “düz” zaman rölesi denir. Adlandırma, gecikmenin sinyalin çekilme anına — yani sinyalin geldiği, kontağın çekildiği ana — bağlı olmasından gelir. Bu tür, bir kumanda emrinin hemen değil, bir bekleme sonunda etkili olması istenen yerlerde kullanılır: örneğin bir devrenin, başka bir kademe tamamlanana kadar beklemesi gerektiği durumlarda.

Bırakmada gecikme: “ters” zaman rölesi

Bırakmada gecikmeli bir röle tam tersi sırayla çalışır: sinyal geldiği anda kontak hemen değişir, gecikme yoktur. Gecikme sinyal kesildiğinde başlar — kontak, sinyal kesilmesine rağmen süre dolana kadar değişmiş konumunu korur, ancak süre bittiğinde eski haline döner.

Saha dilinde bu davranış “ters” zaman rölesi diye anılır; adı, gecikmenin çekme anında değil bırakma anında durmasından gelir. Bu tür, bir sinyal kesildikten sonra da bir süre daha etkin kalması gereken devrelerde iş görür — örneğin bir hareketin, kumanda emri kalktıktan hemen sonra değil, bir süre sonra durması istendiğinde.

İki davranış da aynı fiziksel bacaktan doğar: giriş sinyali ile çıkış kontağı arasına bir süre girer. Fark, o sürenin sinyalin hangi ucuna — başına mı sonuna mı — bağlandığıdır. Bir cihazın hangi türde davrandığı etiketinde ve devre şemasındaki simgesinde belirtilir; iki tür birbirinin yerine geçmez, çünkü çözdükleri sıralama sorunu farklıdır.

Bazı zaman röleleri her iki davranışı da aynı gövdede taşır ve saha dilinde “düz ve ters” olarak anılır: cihaz üzerindeki bir seçimle hangi ucun gecikmeli olacağı belirlenir. Bu, iki ayrı işlevin tek gövdede birleşmesidir; gecikmenin hem başta hem sonda aynı anda durduğu üçüncü bir davranış değildir.

Çeşitler: flaşör, astronomik, pnömatik zaman rölesi

Zaman rölesi ailesi çekmede ve bırakmada gecikmeyle sınırlı değildir; aynı temel fikir — sinyal ile kontak arasına bir süre koymak — farklı görevler için farklı biçimlerde uygulanır.

Flaşör, kontağını tek seferlik değil tekrarlayan bir düzende değiştiren bir zamanlayıcıdır: kontak belirli aralıklarla açılıp kapanmayı sürdürür. Aydınlatmada dönüşümlü yanıp sönme ya da uyarı sinyali üretme gibi işlerde kullanılır.

Astronomik zaman rölesi, gecikmesini sabit bir süreye değil güneşin doğuş ve batış saatine göre kurar; konuma ve tarihe bağlı olarak gün doğumu-batımı zamanı kendiliğinden kayar. Sokak ve dış mekân aydınlatmasının güneşin durumuna göre devreye girip çıkması bu tür rölenin işidir.

Pnömatik zaman röle, gecikmeyi elektronik bir devreyle değil mekanik bir düzenekle üretir: bir hava haznesinin dolma ya da boşalma hızı, kontağın ne zaman değişeceğini belirler. Elektronik türlerin yaygınlaşmasından önce kullanılan bu tip, prensip olarak aynı çekmede-bırakmada ayrımını mekanik yoldan uygular.

Üç tür de kendi görevini tanımlar; hangisinin seçileceği bir tercih tablosuyla değil, devrenin neyi beklediğiyle belirlenir. Ortak nokta, üçünün de aynı temel işlevi paylaşmasıdır: bir olayı sabit bir anda değil, o olayla ilişkili bir zaman ölçütüne bağlı bir anda tetiklemek. Çekmede ve bırakmada gecikme bu ölçütü tek bir sinyalin başına ya da sonuna bağlarken, flaşör onu bir döngüye, astronomik röle güneşin konumuna, pnömatik röle ise bir hava haznesinin dolma hızına bağlar.

Yıldız üçgende zaman rölesi neden gerekir

Bir asenkron motora yol verilirken yıldız-üçgen yöntemi kullanıldığında, motor önce düşük gerilimli yıldız bağlantıda çalıştırılır, sonra tam bağlantıya — üçgene — geçirilir. Bu geçişin ne zaman yapılacağını belirleyen eleman bir zaman rölesidir: motor yıldız bağlantıda ne kadar kalacaksa, kontaktörler arasındaki geçiş o kadar sonra tetiklenir.

Burada devreye giren şey çekmede gecikmedir — kumanda sinyali geldikten bir süre sonra geçiş kontağı değişir. Geçişin neden hemen değil bir süre sonra yapıldığı, yani kalkıştaki akımın neden bu bekleme ile azaltıldığı, zaman rölesinin değil yol verme yönteminin konusudur ve o mekanizma Yıldız Üçgen Yol Verme Nedir, Neden ve Ne Zaman Yapılır?te anlatılır. Buradaki nokta, zaman rölesinin bu devrede sıralamayı kuran eleman olduğudur — motoru döndüren ya da akımı sınırlayan o değildir, yalnızca iki kademe arasındaki geçiş anını belirler.

Aynı sıralama görevi, akım büyüklüğüne göre değil ısınmaya göre karar veren bir başka elemanla karıştırılmamalıdır: termik röle (Termik Röle Nedir?) motorun aşırı akımda ısınmasını izleyip durdurma emri verir, zaman rölesi ise bir geçiş anını belirler. İkisi aynı motor devresinde bulunabilir ama gördükleri büyüklük ve verdikleri karar farklıdır.

Özet

Zaman rölesi, bir kumanda sinyali ile kontağın konum değiştirmesi arasına bir süre koyan elemandır. Bu süre iki yerde durabilir: sinyalin gelişinde (çekmede gecikme, saha dilinde “düz”) ya da sinyalin kesilişinde (bırakmada gecikme, saha dilinde “ters”). İki davranış birbirinin yerine geçmez, çünkü çözdükleri sıralama sorunu farklı uçtadır. Flaşör, astronomik ve pnömatik gibi çeşitler aynı temel ilkeyi — sinyal ile kontak arasına süre koymayı — farklı görevlere uygular. Yıldız-üçgen yol vermede geçiş anını belirleyen eleman da bir zaman rölesidir; motoru döndüren ya da akımı sınırlayan mekanizma ise ayrı bir konudur.

Sık sorulanlar