Reaktif Ceza Nedir? Endüktif ve Kapasitif Sınırı Koyan Kayıt

Güvenlik sınırı. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. tam notu oku

Bir sanayi tesisinin faturasında aktif tüketimin yanında ikinci bir satır durur ve adı çoğu zaman “reaktif ceza” diye anılır. Satırın bir ay görünüp öteki ay kaybolması, aynı tesiste yıllarca hiç çıkmaması ya da tesisin hiçbir şeyi değişmediği hâlde birden çıkması, satırın keyfî olduğu izlenimini verir. Keyfî değildir: bir orana bağlıdır, o oranı yazılı bir kayıt koyar ve kayıt oranı tek bir sayı olarak değil, tesisin gücüne göre ikiye ayırarak verir.

Bu yazının konusu o kayıt ve o sınırdır. Reaktif gücün nereden doğduğu ve neden ayrıca ölçüldüğü Reaktif Güç Nereden Doğar, Neden Ayrıca Ölçülür? numaralı yazıdadır; bileşenin tesiste nasıl karşılandığı Kompanzasyon Nedir? Çekilen Akımın Bir Kısmı Neden İş Görmez numaralı yazıda anlatılıyor. Burada anlatılan şey, sayaçta biriken değerin ne zaman bir bedele dönüştüğüdür.

Sınırı koyan belge, ve belgenin kullandığı ad

Sınır bir yönetmelikte değil, bir Kurul kararında durur. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun 5999-3 sayılı Kurul Kararı ile onaylanan Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Resmî Gazete, 31.12.2015 / 29579 — reaktif enerji tarifesini kendi başlığı altında düzenler. Aynı belgenin 24. maddesi, kendisinden önceki düzenlemeyi yürürlükten kaldırır: 28.12.2012 tarihli ve 4193 sayılı Kurul kararıyla onaylanan usul ve esaslar. Sahada dolaşan eski anlatımların dayanağı çoğu zaman o mülga metindir.

Belgenin kendi terimi “ceza” değildir. 10. maddesinin ikinci fıkrasının (ç) bendi büyüklüğü reaktif enerji bedeli diye adlandırır ve tanımı doğrudan sınıra bağlar: reaktif enerji uygulamasına tabi olanlar için 13. maddede belirlenen sınırların aşılması hâlinde uygulanan bedeldir.

Aradaki fark yalnız kelime tercihi değildir. Ceza, bir kurala aykırılığın karşılığıdır; buradaki bedel ise bir sınırın aşılmasına bağlı bir tarife kalemidir. Sınırın aşılması bir ihlal ilan edilmiş değildir, faturalanabilir bir durum olarak tanımlanmıştır. Bu yazının bundan sonraki kısmı kaydın kelimesini kullanır.

Eşik bir güç katsayısı değil, bir oran

Sahada sınır sık sık bir güç katsayısı değeri olarak anlatılır. Kayıt öyle demez. 13. maddenin ölçüsü enerji oranıdır: belirli bir fatura döneminde çekilen aktif enerji miktarına karşılık, aynı dönemde tüketilen endüktif reaktif enerjinin ya da sisteme verilen kapasitif reaktif enerjinin yüzdesi.

Ayrım pratikte önemlidir. Güç katsayısı bir andaki durumu anlatır ve gün içinde sürekli değişir; oran ise dönem boyunca biriken iki sayacın karşılaştırılmasıdır. Bir tesiste güç katsayısının anlık olarak düşmesi tek başına bir sonuç doğurmaz; dönem sonunda birikmiş değerlerin oranı belirleyicidir. Sayaçların endüktif ve kapasitif tarafı neden ayrı hanelerde tuttuğu Reaktif Güç Nereden Doğar, Neden Ayrıca Ölçülür? numaralı yazıda anlatılıyor; buradaki nokta, o iki hanenin aktif hane ile karşılaştırılmasıdır.

İki güç sınıfı, iki ayrı oran seti

Kayıt tesisleri kurulu güçlerine göre ikiye ayırır ve her birine ayrı bir oran çifti verir. Sahada reaktif ceza oranları diye aranan şey bu dört sayıdır ve tek bir liste hâlinde değil, iki güç sınıfına bölünmüş olarak durur.

Kurulu gücü 50 kVA’nın altında olan müşteriler için sınır, çektikleri aktif enerji miktarının yüzde otuz üçünü aşan endüktif reaktif tüketim ya da aktif enerji miktarının yüzde yirmisini aşan kapasitif reaktif veriştir.

Kurulu gücü 50 kVA ve üstünde olanlar için iki oran da daralır: aktif enerji miktarının yüzde yirmisini aşan endüktif reaktif tüketim ya da yüzde on beşini aşan kapasitif reaktif veriş.

Dört sayının ikisi endüktif, ikisi kapasitif taraf içindir. İki sınıfta da kapasitif sınır endüktif sınırdan daha dardır; kayıt bu farkın gerekçesini yazmaz, yalnız oranları verir. İki tarafın yönü zaten terstir: endüktif tarafta tesis şebekeden reaktif çeker, kapasitif tarafta şebekeye verir. Kapasitif tarafın nasıl oluştuğu — yük düştüğünde devrede kalan kondansatör kapasitesi — Rezonans ve aşırı kompanzasyon riski^yazılmadı numaralı yazının konusudur.

Ayrımın ölçüsü kurulu güçtür, sözleşme gücü ya da o dönemdeki çekiş değil. Yani bir tesisin hangi oran setine tabi olduğu, o ay ne kadar enerji çektiğine göre değişmez.

Muafiyet listesi, ve içindeki ikinci güç tanımı

13. maddenin birinci fıkrası reaktif enerji tarifesinin hiç uygulanmadığı durumları sayar: mesken aboneleri, aydınlatma aboneleri, tek fazla beslenen aboneler ve bağlantı gücü 9 kW’a kadar (dahil) olan aboneler. Sisteme enerji veren üreticiler için de veriş yönünde ayrıca tanımlanmış durumlar vardır.

Listede dört sınıf birbirinden bağımsızdır: bir abonenin muaf olması için dördünü birlikte karşılaması gerekmez. Konut tesisatlarında reaktif satırının hiç görünmemesinin sebebi bu fıkradır.

Burada kolay karışan bir ayrıntı var ve iki sayının ikisi de güç birimiyle yazıldığı için karışıyor. Muafiyet eşiği bağlantı gücüdür ve 9 kW’dır; oran setlerini ayıran eşik ise kurulu güçtür ve 50 kVA’dır. İkisi ne aynı büyüklüktür ne de aynı işi görür: biri tarifenin uygulanıp uygulanmayacağını, öteki uygulanacaksa hangi oranların geçerli olacağını belirler.

Sınır aşılınca faturalanan şey aşan kısım değildir

Kaydın en çok yanlış aktarılan katmanı budur. 13. maddenin dördüncü ve beşinci fıkraları, oran aşılmadığı sürece bedel alınmayacağını yazar. Sınır aşıldığında ise faturalanan şey sınırın üstünde kalan kısım değil, o dönemde ölçülen reaktif enerjinin tamamıdır — endüktif tarafta endüktif sayacın gösterdiği değerin tümü, kapasitif tarafta sisteme verilen reaktif enerjinin tümü.

Altıncı fıkra iki sınırın birlikte aşıldığı hâli düzenler: endüktif ve kapasitif sayaçlardan en yüksek değeri kaydeden sayacın değerinin tamamına tarife uygulanır. İki sayaç toplanmaz.

Bunun okur tarafındaki sonucu tek cümledir: sınırın hemen altında kalmakla hemen üstüne çıkmak arasındaki fark, faturada küçük bir fark değildir. Oran bir kademe değil bir eşiktir; eşiğin bir tarafında bedel sıfırdır, öteki tarafında biriken değerin bütünü üzerinden hesaplanır.

Ölçümün yokluğunun iki zıt sonucu

Kayıt, reaktif enerjinin ölçülmediği durumları da düzenler ve iki farklı duruma iki zıt sonuç bağlar.

Birincisi donanımın hiç kurulmamış olmasıdır. 13. maddenin ikinci fıkrası reaktif enerji ölçüm sistemlerinin dağıtım şirketi tarafından tesis edileceğini yazar ve ölçüm sistemi tesis edilmemiş kullanıcılara reaktif enerji bedeli uygulanmayacağını ekler. Ölçme yükümlülüğü kullanıcıda değildir; ölçüm yoksa bedel de yoktur.

İkincisi kurulu bir sistemin değer yazmamasıdır. 14. maddenin birinci fıkrası, endüktif ve kapasitif sayaçların her ikisinin birden kullanıcı kusuru sebebiyle sıfır değer kaydetmesi hâlinde, çekilen aktif enerjinin 0,90 katı kadar endüktif reaktif enerji miktarı üzerinden bedel faturalanacağını yazar.

İki fıkra birlikte okunduğunda kaydın mantığı görünür hâle gelir: ölçüm yokluğu, sebebine göre ayrı sonuç doğurur. Kurulmamış bir sistem kullanıcının sorumluluğunda olmadığı için bedel doğurmaz; kurulu bir sistemin kullanıcı kusuruyla ölçmemesi ise ölçülmemiş dönemi ölçülmüş saymaz, yerine varsayılan bir miktar koyar.

Aynı maddenin ikinci fıkrası bu varsayımın geri alınabildiği hâli de tanımlar. Şart ikidir: fatura son ödeme tarihine kadar itiraz edilmiş olmak ve iki reaktif sayacın sayaç ayar istasyonunca doğru çalıştığının belgelenmesi. İkisi birden sağlanırsa tahakkuk ettirilmiş bedel izleyen fatura döneminde mahsup edilir ya da talep hâlinde üç iş günü içinde nakden iade edilir. Kaydın karşılaştırma penceresi de burada adlandırılıyor: fatura dönemi.

Yılda bir kez tanınan istisna

13. maddenin ikinci fıkrası bir istisna daha taşır ve bu istisnanın konusu arızadır: kullanıcıya ait kompanzasyon tesisinde arıza sonucu oluşan ihlalin takvim yılı içinde bir kez olması hâlinde reaktif enerji bedeli faturalamada dikkate alınmaz.

İstisnanın üç sınırı kendi lafzındadır. Sayım takvim yılı üzerinedir, on iki aylık dönem üzerinde değil. Kapsam arıza sonucu oluşan ihlaldir; kompanzasyon donanımı olmayan ya da yetersiz kalan bir tesisin sürekli aşımı bu fıkranın konusu değildir. Ve hak bir kezdir; aynı yıl içindeki ikinci aşım için bir karşılığı yoktur.

Arızanın kendisi — kademenin devrede kalması, kondansatörün kapasitesini yitirmesi, rölenin kademeyi hiç açmaması — Kompanzasyon Panosu Neyden Oluşur? Kutunun İçindeki İş Bölümü ve Reaktif Güç Kontrol Rölesi Nedir? Kararı Hangi Pencereden Verir^{yayımlanmadı} numaralı yazıların konusudur.

Bu yazının vermediği iki şey

Reaktif enerji bedelinin iki bileşeni var ve bu yazı yalnız birini veriyor. Verilen bileşen sınırdır: hangi oran, hangi tesise, hangi belgeye göre. Verilmeyen bileşen birim bedeldir — kilovarsaat başına uygulanan tutar.

Birim bedelin burada olmamasının sebebi bir eksiklik değil, o değerin türüdür: bedel yukarıdaki Kurul kararında yazılı değildir, tarife tablolarıyla belirlenir ve dönem dönem değişir. Bir sayfada yazılı duran böyle bir sayı, yazıldığı günden sonraki ilk değişiklikte yanlış olur ve yanlış olduğunu söylemez.

İkinci olarak bu yazı fatura hesabı yapmaz. Bir dönemin bedelini bulmak, o tesisin üç sayaç değerini ve yürürlükteki birim bedeli birlikte gerektirir; ikisi de tesise ve döneme özgüdür. Bu külliyat, sınırı ve sınırın dayanağını anlatır; sayaç verisinin yerine geçecek bir örnek hesap kurmaz.

Sınırın öteki tarafına geçmemek için kullanılan yöntemin adı kompanzasyondur ve ne olduğu Kompanzasyon Nedir? Çekilen Akımın Bir Kısmı Neden İş Görmez numaralı yazıda anlatılıyor.

Bu yazının dayandığı metin hangi nüshadır

Yukarıdaki maddeler iki nüshadan birlikte okundu. Birincisi kararı çıkaran kurumun yayımladığı güncel metin; ikincisi kararın Resmî Gazete’deki aslı — 31 Aralık 2015 tarihli ve 29579 sayılı nüshanın dördüncü mükerreri.

Karşılaştırmanın sonucu bu yazı için doğrudan önemlidir: dört oran ve iki güç eşiği iki nüshada birebir aynıdır. Yani yüzde otuz üç, yüzde yirmi, yüzde yirmi ve yüzde on beş oranları ile 50 kVA ve 9 kW eşikleri kararın ilk hâlinden bu yana değişmemiş.

Aynı karşılaştırma ikinci bir şeyi de gösterdi ve onu söylemek gerekiyor: belgenin kendisi değiştirilmiş. Kompanzasyon arızasına tanınan yıllık istisna, kararın Resmî Gazete’deki asıl metninde yok; sonradan eklenmiş. Bu yüzden bu sayfa “karar 2015’ten beri hiç değişmedi” demiyor; dediği şey daha dardır: oranlar değişmedi, belge değişti. Hangi kararlarla değiştirildiği ise kurumun yayımladığı metinde işaretli değil, dolayısıyla burada da yazılamıyor.

Çelişki hâlinde yürürlükteki hüküm güncel metindir; Resmî Gazete’deki asıl nüsha, burada tarihsel bir karşılaştırma ölçüsü olarak kullanıldı.

Özet

Reaktif enerji bedelinin sınırı EPDK’nın 5999-3 sayılı Kurul Kararıyla onaylanan tarife usul ve esaslarında, 13. maddede durur (Resmî Gazete, 31.12.2015 / 29579). Sınır bir güç katsayısı değil, reaktif enerjinin aktif enerjiye oranıdır. Kurulu gücü 50 kVA’nın altındaki tesisler için endüktif oran yüzde otuz üç, kapasitif oran yüzde yirmidir; 50 kVA ve üstündekiler için yüzde yirmi ve yüzde on beş. Mesken, aydınlatma, tek fazla beslenen ve bağlantı gücü 9 kW’a kadar olan aboneler tarifenin dışındadır.

Dört ayrı kural — oran, muafiyet, ölçümün yokluğu, yıllık istisna — aslında tek bir soruyu cevaplıyor: tesis, dönem sonunda bu sınırın hangi tarafında kaldı. Sınır aşıldığında faturalanan şey aşan kısım değil, ölçülen reaktif enerjinin tamamıdır; iki sınır birlikte aşılırsa en yüksek değeri kaydeden sayacın tamamı esas alınır. Ölçüm sistemi kurulmamışsa bedel uygulanmaz; kurulu iki sayaç kullanıcı kusuruyla sıfır yazarsa çekilen aktif enerjinin 0,90 katı kadar endüktif reaktif üzerinden faturalanır. Kompanzasyon tesisindeki arızadan doğan ihlal, takvim yılında bir kez dikkate alınmaz.

Sık sorulanlar

İlgili yazılar