İçeriğe atla
Elecay
Elektrik

Alan değiştir

Yapay Zeka Alanın tamamını kapsayan hiyerarşik bir külliyat — temellerden üretim mühendisliğine, günlük kullanımdan yönetişime. Elecay Bütün alanlar, tek kapak

Elektrik

Şalt tekniği ve otomasyon.

Yazılmış
44 yazı
Haritalanmış
277 düğüm
Ana dal
2

1 Şalt Tekniği 44 yazı · 155 düğüm

1.1 Temel Kavramlar ve Elektriksel Büyüklükler 7 / 19

1.1.1.1 Ohm Kanunu Nedir? Ohm kanunu, bir iletkenden geçen akım ile uçlarındaki gerilim arasındaki ilişkiyi kurar: gerilim, akımla direncin çarpımına eşittir. Bu bir ayar değil bir tanım bağıntısıdır — iletkenin direncinin neye bağlı olduğu, gerilimin bir dirençte neden düştüğü ve seri/paralel bağlı dirençlerin akımı nasıl paylaştığı hep bu tek bağıntıdan çıkar. 1.1.1.4 Alternatif Akım Nedir? Doğru Akımla Arasındaki Pratik Fark Doğru akım tek yönde ve sabit büyüklükte akar; alternatif akım yönünü ve büyüklüğünü düzenli aralıklarla değiştirir. Bu fark bir laboratuvar ayrıntısı değildir — şebekenin neden alternatif, bataryanın neden doğru akımla çalıştığını ve ikisinin bir tesisatta nasıl yan yana bulunduğunu belirleyen şeydir. 1.1.2.1 Faz Nötr Nedir? Üç İletkenin Üç Ayrı İşi Bir prizden çıkan kablo demeti tek bir görevi paylaşan iletkenler değildir: faz gerilimi taşır, nötr akımı devresine geri döndürür, koruma iletkeni ise normalde hiç akım taşımaz. Üçünü aynı kablo sanmak, aralarındaki iş bölümünü görmemek demektir — ve bu yazı tam o ayrımı anlatır. 1.1.2.2 Trifaze Nedir? Tek Fazlı ve Üç Fazlı Beslemenin Farkı Trifaze, aynı frekansta üretilen ama birbirini eşit aralıklarla izleyen üç ayrı gerilimin birlikte taşınmasıdır. Monofaze beslemede güç her yarım periyotta sıfırdan geçer; üç fazda dengeli bir yükte toplam güç sürekli akar ve motorun dönmesi için gereken alan kendiliğinden doğar. İki beslemenin farkı, kaç kablo geldiğinden çok neyin taşındığıdır. 1.1.2.5 Alçak Gerilim Kaç Volt? Alçak gerilim, etkin değeri 1000 volt ya da altında olan fazlar arası gerilimdir — yönetmelik sınırı tepe değere değil etkin değere koyar. Yazı bu sınırı yüksek gerilimden ayırır, «orta gerilim»in bu tanımda yer almadığını söyler, tehlikeli gerilimin ayrı ve bağımlı bir büyüklük olduğunu gösterir ve alçak gerilimin bir tehlike ölçeği değil bir tesis sınıfı olduğunu anlatır. 1.1.4.3 Harmonik Nedir? Elektrik Tesisatında Anlamı Şebekedeki gerilim ve akım saf bir sinüs değildir; harmonik, bu dalganın temel frekansın tam katı olan bileşenlerle bozulmasıdır. Bu bozulma bir arıza değil, anahtarlamalı elektronik yüklerin şebekeden akımı düzenli değil parçalar halinde çekmesinin sonucudur — ve kaynağı, tesisatta bıraktığı iz ile ölçülemediği yerler bu yazının konusudur. 1.1.4.5 Asenkron Motor Nedir? Şebekeden Ne Çeker? Asenkron motor, statordaki sargılardan geçen üç fazlı akımın kurduğu dönen bir manyetik alanın, rotoru kendi hızına asla yetişemeden peşinden sürüklediği bir makinedir. Şebekeden çektiği şey tek bir akım değildir: dönmeyi üreten bir bileşen ve alanı kurup tutan bir bileşen birlikte akar. Rotorun alana yetişememesi bir kusur değil, motorun döndürme momentini ürettiği mekanizmanın ta kendisidir.

1.2 Koruma Elemanları 12 / 29

1.2.1.3 C Tipi Sigorta Nedir? Açma Eğrisi ve B-C Farkı Bir otomatik sigortanın açma eğrisi, akımın anma değerine göre kaç katına çıktığı ile hangi hızda açacağı arasındaki bağdır. C tipi bu bağda B'den daha geç açar; seçimi belirleyen şey markası ya da fiyatı değil, devrenin kalkışta çektiği geçici akımdır. 1.2.1.5 Sigorta Neden Atar? Aşırı Yük ile Kısa Devre Ayrımı Sigorta attığında panoda tek bir olay değil, iki ayrı mekanizmadan biri gerçekleşmiştir: biri yavaş ve birikimli, öteki ani ve büyük. Sigorta neden atar sorusunun cevabı bu iki kolun hangisinin devreye girdiğini ayırt etmekten geçer, hangi cihazın attırdığını bulmaktan değil. 1.2.2.1 Kaçak Akım Rölesi Nedir? Sigorta bir devreden geçen akımın büyüklüğüne bakar; kaçak akım rölesi giden akım ile dönen akımın eşit olup olmadığına. Bu ikinci soru, sigortanın hiçbir koşulda soramadığı sorudur ve elemanın varlık sebebi odur. 1.2.2.2 Kaçak Akım Rölesi Nasıl Çalışır? Kaçak akım rölesi iki akımı ölçüp birbirinden çıkarmaz. Devrenin iletkenleri ortak bir manyetik halkanın içinden geçer, sağlam bir devrede o halkada birbirini yok eden iki akı doğar ve geriye hiçbir şey kalmaz. Rölenin gördüğü tek büyüklük, o toplamın sıfırdan sapmasıdır. 1.2.2.3 Kaçak Akım Rölesi Neden Atar? Atan bir kaçak akım rölesi çoğu zaman bozulmuş değildir: ölçtüğü fark gerçekten oluşmuştur. Asıl soru o farkı neyin ürettiği ve birden çok aday varken hangisinin önce eleneceğidir. 1.2.2.5 Can Koruma ve Yangın Koruma: Hangi Hassasiyet Nerede Kullanılır? Kaçak akım koruması tek bir duyarlılıkta üretilmez. İnce basamak bir insanın maruz kaldığı çarpmaya, kaba basamak aylarca süren bir kaçağın ısıya dönmesine karşı durur; ikisi dışarıdan aynı görünür ve panoda bir röle bulunması hangi işin üstlenildiğini söylemez. 1.2.2.6 Kaçak Akım Rölesi Tipleri: A Tipi Kaçak Akım Rölesi Nedir? Bir kaçak akım rölesinin tipi, cihazın hangi biçimdeki kaçağı görebildiğini söyler: yön değiştiren, darbeli, bileşik ya da düzgün akan. Harfler birbirinin alternatifi değil, kapsamı büyüyen bir dizidir ve karşılanmayan biçim tesisatta hiçbir belirti üretmez. 1.2.2.7 Kaçak Akım Rölesi Bozuk Olduğu Nasıl Anlaşılır? Test düğmesine basıp açması, rölenin sağlam olduğu anlamına gelmez. Düğme neyi dener, mevzuatın istediği ölçme neyi ister ve ikisi neden birbirinin yerine geçmez. 1.2.2.9 Evde Kaçak Akım Rölesi Kaç Amper Olmalı? Anma Akımı Neye Göre Belirlenir Rölenin etiketindeki iki akım aynı soruyu cevaplamaz: biri kaçağın açma eşiği, öteki cihazın taşıyabileceği yük akımıdır. Anma akımı bir koruma ayarı değil bir taşıma sınırıdır; değeri devrenin yük hesabından ve seriye bağlı aşırı akım korumasından türer, kararı da projeyi kuran yetkili verir. 1.2.3.1 Termik Röle Nedir? Bir motor, sigortayı hiç attırmadan aylarca kendini pişirebilir. Termik röle tam o boşluğun elemanıdır: akımı sürekli okur, ısınmayı biriktirir ve sınırı aşan motoru durdurma emrini verir. 1.2.4.1 Parafudr Nedir, Hangi Darbeyi Karşılar? Parafudr, tesisatta birkaç mikrosaniye süren gerilim darbelerini toprağa boşaltarak cihazların yalıtımını koruyan bir elemandır. Sigortanın ve kaçak akım rölesinin tepki veremediği bir olaya bakar: akımın büyüklüğüne değil, gerilimin ani yükselmesine. Darbenin nereden geldiği, elemanın ne zaman iletken olduğu ve neden kendi ömrü olduğu. 1.2.4.5 Paratoner Nedir? Yıldırımdan Korunma Tesisatı Nasıl Çalışır Paratoner, yıldırımı çekmez ve onu durdurmaz; düşerse akımın yapının gövdesinden geçmeden akacağı, önceden hazırlanmış bir yol sunar. Bu yazı o yolun üç parçasını, topraklamasız neden işe yaramadığını ve periyodik kontrolün mevzuattaki karşılığını anlatır.

1.3 Anahtarlama ve Kumanda Elemanları 8 / 20

1.3.1.1 Kontaktör Nedir? Bir düğmenin taşıyabileceği akım ile bir motorun çektiği akım aynı büyüklükte değildir. Kontaktör tam bu iki büyüklüğün arasında durur: küçük bir kumanda sinyaliyle kapanan, o sinyal kesildiğinde kendiliğinden açılan bir anahtarlama elemanıdır. 1.3.1.2 Kontaktör Ne İşe Yarar, Röleden Farkı Ne? Bir yükün akımını, o akımın hiç uğramadığı bir noktadan verilen emirle açıp kapatmak: bir kontaktörün tesisatta gördüğü iş budur. Röle ile aynı mantığı paylaşır, ama ikisi aynı büyüklükteki akım için yapılmamıştır ve biri öbürünün yerine geçmez. 1.3.1.3 Kontaktör Nasıl Çalışır: Bobin, Mıknatıs Devresi ve Kontaklar Bir kontaktörün kapanması üç halkalı bir zincirdir: bobinden geçen akım bir mıknatıs alanı kurar, alan demir yolun kesildiği hava aralığında bir çekim kuvvetine dönüşür, kuvvet de kontakları taşıyan parçayı yerinden oynatır. Geri dönüşü sağlayan şey ise bir akım değil, kapanırken sıkışmış bir yaydır. 1.3.2.1 Röle Nedir? Küçük Akımla Büyük Akımı Yöneten Eleman Bir kumanda düğmesinin taşıdığı akım ile bir motorun çektiği akım aynı büyüklükte değildir. Röle tam bu boşlukta durur: küçük bir kumanda sinyaliyle kapanıp açılan, kumanda devresini güç devresinden ayıran bir anahtarlama elemanıdır. Neyi algıladığına göre türü değişir, ama omurgası hep aynı kalır. 1.3.2.2 Zaman Rölesi Nedir? Çekmede ve Bırakmada Gecikme Bir kontaktör ya da röle kumanda sinyalini aldığı anda anahtarlar; zaman rölesi araya bir bekleme koyar. Kontağın ne zaman değişeceğini belirleyen şey sinyalin kendisi değil, sinyalle birlikte başlayan bir süredir — ve bu gecikme iki ayrı yerde durabilir: sinyal geldiğinde (çekmede, saha dilinde "düz") ya da sinyal kesildiğinde (bırakmada, saha dilinde "ters"). 1.3.3.1 Şalter Nedir? Şalter, Ayırıcı ve Kesici: Üçü Aynı Şey Değil Halk dilinde şalter tek kelimedir; teknik dünya aynı yerde üç ayrı yetki tanır: ayırıcı boşluk bırakır, anahtar yükü açıp kapar, kesici arızayı keser. Kelimenin sözlükteki ve mevzuattaki izi, üç cihazın iş bölümü ve panodaki karşılıkları. 1.3.3.3 Pako Şalter Nedir? Pako Şalter ve Kam Anahtarları Pano önündeki çevirmeli kutu her yerde "pako şalter" diye anılır, teknik yazın aynı cihaza "kam anahtarı" da der — ikisi ayrı cihaz değil, tek bir kontak mekanizmasının iki adıdır. Ne yaptığı, ne yapmadığı ve mevzuattaki yeri. 1.3.3.5 Şalter Neden Atar? Hangi Cihaz Attı: Sigorta, Kaçak Akım Rölesi, Ana Kesici Şalter attı cümlesi panodaki üç ayrı cihazı birden işaret edebilir ve arızanın sınıfı, düşen cihaza göre değişir. Neyin gittiği, deneme düğmesi, etiketin dili ve kolun duruşu hangisinin düştüğünü söyler; sebeplerin dökümü ise her cihazın kendi yazısındadır.

1.4 Topraklama ve Can Güvenliği 5 / 15

1.4.1.1 Topraklama Nedir, Neyi Korur? Normal çalışan bir tesisatta topraklama iletkeninden küçük kaçaklar dışında akım geçmez; hiçbir iş görmez. Ne olduğu, bir cihazın yalıtımı bozulup gerilim metal gövdeye ulaştığı gün anlaşılır — ve o gün gövdeye dokunan insanın yerine geçecek bir yol arar. 1.4.1.4 Kaçak Akım Rölesi Topraklama Olmadan Çalışır mı? Ne Yapar, Ne Yapamaz? Kaçak akım rölesi toprak bağlantısına bakmaz; topraklaması olmayan bir tesisatta da eksiksiz çalışır. Değişen şey cihaz değil, önüne çıkan olaydır: toprak varken arıza kimse dokunmadan bir farka dönüşür, toprak yokken o farkı doğuracak olan gövdeye dokunan ilk kişidir. 1.4.2.3 Topraklama Kablosu Kaçlık Olmalı? Koruma İletkeninin Kesit Kuralı Topraklama kablosunun mm² değeri bir listeden okunmaz; ana iletkenin kesitine ve malzemesine bağlı bir kuraldan çıkar. Hesaplama, seçim ve hiçbir zaman inilemeyecek taban değer — kayıtlı üç maddeyle. 1.4.3.1 Topraklama Değeri Kaç Olmalı? Yayılma Direnci ve Sınırın Hesabı Mevzuat topraklama için tek bir ohm sınırı yazmaz; koşul yazar. Okunan sayının hangi büyüklük olduğu, direncin arıza akımını nasıl gerilime çevirdiği ve izin verilen en büyük değerin koruma cihazından nasıl türediği — Çizelge-11 ve Çizelge-12'nin kayıtlı değerleriyle. 1.4.3.2 Topraklama Nasıl Ölçülür? Üç Uçlu ve Kelepçeli Yöntem Toprak direnci doğrudan okunmaz, bir gerilimin bir akıma bölünmesiyle üretilir. Üç uçlu ve kelepçeli yöntem aynı noktada farklı sayılar verir; çünkü ölçtükleri büyüklük aynı değildir. Yöntemin devresi, ön kabulleri ve bozulduğu yerler.

1.5 Reaktif Güç ve Kompanzasyon 4 / 13

1.5.1.1 Kompanzasyon Nedir? Çekilen Akımın Bir Kısmı Neden İş Görmez Motorun ve trafonun manyetik alanı her yarım periyotta kurulup çöker; o enerji kaynakla yük arasında gidip gelir, iş görmez ama iletkenden akar. Kompanzasyon o gidip gelmeyi şebekeye kadar taşıtmaz, tesisin içinde kapatır. Aktif, reaktif ve görünür gücün ayrımı, güç katsayısının ne söylediği ve kondansatörün bu tabloda ne yaptığı. 1.5.1.2 Reaktif Güç Nereden Doğar, Neden Ayrıca Ölçülür? Reaktif güç bir kayıp değil, bir gecikmenin sonucudur: bobin akımı gerilimin gerisine, kondansatör önüne alır ve enerji her periyotta kaynakla yük arasında gidip gelir. Bu bileşenin nereden doğduğu, endüktif ile kapasitifin neden ters işaretli sayıldığı ve sayacın onu neden ayrı bir hanede tuttuğu. 1.5.1.3 Reaktif Ceza Nedir? Endüktif ve Kapasitif Sınırı Koyan Kayıt Reaktif enerji bedelinin sınırı bir güç katsayısı değil, reaktif enerjinin aktif enerjiye oranıdır ve o oranı EPDK'nın 5999-3 sayılı Kurul Kararı koyar. Kurulu gücü 50 kVA'nın altındaki ve üstündeki tesisler ayrı oran setleri alır, dört abone sınıfı tümüyle muaftır ve sınır aşıldığında faturalanan şey aşan kısım değil reaktif enerjinin tamamıdır. 1.5.2.1 Kompanzasyon Panosu Neyden Oluşur? Kutunun İçindeki İş Bölümü Kompanzasyon panosu tek bir cihaz değil, dört ayrı işi paylaşan bir düzenektir: ölçen ve karar veren röle, anahtarlayan kontaktör, reaktif gücü karşılayan kondansatör grupları ve bunları koruyan elemanlar. Panonun neden kademelere bölündüğü, hangi parçanın neyi üstlendiği ve kutunun içindeki ısının nereden geldiği.

Bu dalda 1 alt dal daha haritalandı, henüz yazı yok: 1.10 Standartlar, Yönetmelik ve Belgelendirme

2 Otomasyon 122 düğüm

122 düğüm haritalandı, henüz yazı yok.