Kontaktör Nedir?

Bir atölyede duvardaki küçük bir düğmeye basılır ve odanın öbür ucunda büyük bir motor döner. Düğmenin içinden geçen akım, elin altındaki o küçük parçayı hiç zorlamayacak kadar küçüktür. Motorun çektiği akım ise aynı düğmenin içinden geçseydi düğmeyi ilk gün bitirirdi.

İkisi arasında bir eleman vardır ve düğmeye basan kişi çoğu zaman onu hiç görmez. Pano kapağının arkasında durur, düğmeye basıldığında kısa bir tıkırtı çıkarır, düğme bırakıldığında ikinci bir tıkırtıyla eski hâline döner. Motorun akımını taşıyan ve kesen şey odur; düğmenin yaptığı tek iş ona haber vermektir.

Bu yazı tek bir soruyu kapatır: kontaktör nedir. Elemanın işi ve röleyle arasındaki ayrım ayrı bir yazının konusudur ve burada yalnızca adı konur; içeride hangi düzenekle çalıştığı, kontaklarının nasıl sınıflandığı, hangi ölçütle seçildiği ve bobin gerilimi de kendi düğümlerine bırakılmıştır. Sahada kullanılan ad budur ve kontaktör dendiğinde başka bir cihaz akla gelmez — bu, aynı panonun bazı elemanları için söylenemeyecek bir şeydir.

Kontaktör nedir

Kontaktör, bir devrenin akımını taşıyan kontaklarını, o devreye ait olmayan ayrı ve düşük güçlü bir kumanda sinyaliyle kapatan; sinyal kesildiğinde ise kendiliğinden açan anahtarlama elemanıdır.

Bu tanım üç ayrı şey söylüyor ve üçü de gerekli.

Anahtarlama elemanıdır. İşi açmak ve kapatmaktır. Bir büyüklüğü ölçmez, bir eşikle karşılaştırmaz, bir karar üretmez. Kontakları kapalıyken akım geçer, açıkken geçmez; kontaktörün bildiği şeylerin tamamı bundan ibarettir.

Kumandası dışarıdadır. Kapanma emri, akımını taşıdığı devreden gelmez. Elemanın üstünde bu emri karşılayan bir bobin bulunur ve o bobin bambaşka bir devrenin parçasıdır. Kontaktörü elle açılan bir anahtardan ayıran birinci şey budur.

Sürdürülmezse açar. Kontaktörün kapalı kalması, bobinine giden sinyalin devam etmesine bağlıdır. Sinyal kesildiği anda kontaklar açılır ve eleman kendi başına ilk hâline döner. Kapalı olmak bir konum değil, sürdürülen bir durumdur.

Adın taşıdığı bilgi de aynı yeri gösteriyor: kontaktör, işi kontak olan şeydir — bir çift iletken parçayı birbirine değdirmek ve ayırmak. Bunun içeride nasıl olduğu, bobinden akım geçtiğinde hareketli parçanın nasıl çekildiği ve onu geri döndüren şeyin ne olduğu ayrı bir yazının konusudur. Burada gereken tek cümle şudur: bobinden akım geçtiğinde kontaklar kapanır, akım kesildiğinde açılır.

Hangi boşluğun elemanı

Bir devrenin akımının kesildiği yer, o akımın geçtiği yerdir — panonun içinde, kalın iletkenlerin üstünde. Bir motoru elle açıp kapatmak, insanın her seferinde tam o noktanın başında durması demektir. Bu tek başına da yeterince ağır bir sebeptir, ama asıl sebep değildir.

Asıl sebep şudur: kararı çoğu zaman bir insan vermez. Bir termostat, bir seviye şalteri, bir zaman elemanı, bir sensör ya da atmış bir koruma elemanının küçük kontağı — bunların hiçbiri bir motorun akımını taşıyamaz. Taşıyabilecekleri tek şey, bir bobini besleyecek kadar küçük bir akımdır.

Kontaktör tam bu boşluğun elemanıdır: büyük akımı kesebilecek yerde duran bir anahtarın, küçük bir sinyalle çalıştırılabilir hâli. Kesme işini yapan parça yükün akımının üstündedir; ona kapan diyen sinyal başka bir yerden gelir ve o sinyali üreten şeyin yükün akımıyla hiçbir teması olmaz.

Bir kontaktörün varlığı bu yüzden tek başına bir bilgi taşır: bulunduğu devrede, kesme kararını veren şey ile kesme işini yapan şey ayrılmıştır.

İki devre, tek gövde

Bir kontaktörün bulunduğu her yerde iki ayrı devre vardır ve ikisi birbirine hiç benzemez.

Güç devresi yükün akımını taşır. Kalın iletkenlerden geçer, çalışırken ısınır ve kesilirken zorlar. Kontaktörün ana kontakları bu devrenin üstündedir.

Kumanda devresi yükün akımını hiç taşımaz; taşıdığı tek şey, o akımın geçip geçmeyeceğine dair karardır. İçinde butonlar, koruma elemanlarının küçük kontakları, zaman elemanları ve kontaktörün bobini bulunur — hiçbiri bir motorun akımını kaldıracak büyüklükte değildir, çünkü öyle olması gerekmez.

Kontaktör bu iki devrenin buluştuğu elemandır — ve buluşma bir birleşme değil bir ayrımdır. Kumanda devresi güç devresine dokunmaz; ona yalnızca ne yapacağını söyler. Bobin bir devrededir, ana kontaklar öbüründe, ve aralarında akım geçmez.

Burada bir yanlış anlamanın önü kesilmeli. Düşük güçlü olmak, dokunulabilir olmak demek değildir. Küçük olan, kumanda devresinin taşıdığı akımdır; o devrenin üstündeki gerilim hakkında bu tek başına hiçbir şey söylemez ve bir kontaktörün bobini pekâlâ güç devresiyle aynı gerilimden de beslenebilir. Bir kumanda devresi, ince kabloyla çekilmiş ve küçük kontaklardan geçiyor olsa bile enerjisiz bir devre gibi ele alınamaz. Bobinin neyle beslendiği kümenin kendi bobin yazısının konusudur; burada gereken tek cümle, güç ile gerilimin ayrı iki büyüklük olduğudur.

Kontaktörün üstünde ana kontakların yanında daha küçük kontaklar da bulunur. Onlar yükün akımını taşımaz; kumanda devresinin içinde iş görürler. Hangisinin ne işe yaradığı ve nasıl sınıflandığı ayrı bir yazının konusudur ve burada yalnızca varlıkları kayda geçiyor.

Bu ayrımın pratikteki karşılığı şudur: bir kontaktörün çekmesi kumanda devresinin olayıdır, akımı taşıması güç devresinin. İkisi aynı anda olur ama aynı şey değildir. Bir devrede yanlış giden şey, öbüründe bambaşka bir belirti üretir.

Elle açılan bir anahtardan farkı

Bir anahtar bırakıldığı yerde durur. Açtıysanız açık kalır, kapattıysanız kapalı. Konumu bir bilgidir ve o bilgiyi elin bıraktığı yer taşır; anahtara bakan kişi devrenin ne durumda olduğunu okur.

Kontaktör böyle değildir. Kapalı kalması sürekli beslenen bir bobine bağlıdır; besleme gittiğinde eleman açık konuma döner ve orada kalır. Yani bir kontaktör, kendisine en son ne söylendiğini hatırlamaz — o an ne söyleniyorsa onu yapar.

Bunun bir sonucu doğrudan güvenlik tarafındadır: enerji kesilip geri geldiğinde kontaktör kendiliğinden kapanmaz, çünkü kumanda sinyali yeniden kurulmadıkça bobin beslenmez. Bir makinenin gerilim geri geldiğinde kendi başına yol vermemesi bu davranışın üstüne kurulur. Elemanın enerji kesildiğinde tam olarak ne yaptığı ve bunun kumanda devresinde nasıl karşılandığı ayrı bir yazının konusudur.

İkinci sonuç okuma tarafındadır. Bir anahtarın konumu bir kararı gösterir; bir kontaktörün konumu yalnızca o anda kendisine ne söylendiğini gösterir. Kontaktöre bakarak devrenin niçin o durumda olduğu anlaşılmaz — o soru kumanda devresine sorulur.

Kararı kontaktör vermez

Kontaktör, bobinine gelen sinyalin nereden geldiğini bilmez ve doğru olup olmadığını sorgulamaz. Kumanda devresini bir insanın parmağı mı, bir termostat mı, bir zaman elemanı mı yoksa atmış bir koruma elemanının kontağı mı kapattı — kontaktörün davranışı hepsinde aynıdır.

Bu körlük bir kusur değil, tanımın kendisidir ve iki şeyi birden açıklar.

Birincisi, kontaktörün neden bu kadar farklı işin içinde göründüğüdür. Karar veren şey değiştiğinde kontaktör değişmez; değişen yalnızca bobini besleyen yolun içindekilerdir. Aynı eleman, kararı bir insanın verdiği bir devrede de, kararı bir sıcaklık ölçümünün verdiği bir devrede de aynı işi yapar.

İkincisi, bir kontaktörün yanlış çalıştığı düşünülen durumların çoğunun kontaktörün işi olmadığıdır. Kumanda devresi ne söylediyse o olmuştur; sorulacak soru genellikle kontaktöre değil o devreye aittir. Elemanın kendisinin beklendiği gibi davranmadığı durumlar — çekmediği, tuttuğu, bıraktığı hâlde bırakmadığı durumlar — kümenin kendi arıza yazısının konusudur ve burada cevaplanmaz.

Kontaktör bir koruma elemanı değildir

Bir kontaktör panoda koruma elemanlarının hemen yanında durur ve onlarla birlikte çalışır. Ama yaptığı iş onlarınkiyle aynı değildir ve karıştırıldığında ortaya çıkan boşluk gerçektir.

Aşırı yükü görmez. Bir motor taşıyabileceğinden fazlasını çekmeye başladığında kontaktör bunu fark etmez; akım kontaklarının üstünden geçmeye devam eder. O olayın elemanı ayrıdır ve kararı o verir — ama kesme işini yine kontaktör yapar: koruma elemanının kumanda devresindeki kontağı açılır, bobin beslemesi kesilir, kontaktör bırakır ve motorun akımı ana kontaklar tarafından kesilir. Bu iş bölümü Termik Röle Nedir? yazısında öbür taraftan anlatılıyor.

Kısa devreyi kesmez. Kısa devrede oluşan akım, bir kontaktörün kesmek üzere yapıldığı büyüklük değildir. Devrede bu iş için ayrı bir eleman bulunur ve o eleman kontaktörün yerine geçmez, kontaktörün önünde durur.

Kaçağı ve yalıtım arızasını görmez. Kontaktör giden akım ile dönen akımı karşılaştırmaz; böyle bir hesabı yoktur. Bu olayın karşılığı bambaşka bir koruma ailesidir ve Kaçak Akım Rölesi Nedir? yazısının konusudur.

Ayırma işini üstlenmez. Bir devreyi üzerinde çalışılabilecek biçimde enerjiden ayırmak ayrı bir iştir ve bir kontaktörün açık durması bunun yerine geçmez. Kontaktör bir kumanda elemanıdır; kumanda devresine gelen bir sinyal onu her an kapatabilir. Neyin ayırma sayıldığı ayrı bir kümenin konusudur.

Kontaktörün panoda hiçbir zaman tek başına bulunmamasının sebebi budur: kesme yeteneği vardır, karar yeteneği yoktur. Karar veren elemanlar onun etrafında durur ve hepsi kararını aynı yere, kontaktörün bobinine bildirir.

Özet

Kontaktör, bir devrenin akımını taşıyan kontaklarını ayrı bir kumanda devresinden gelen düşük güçlü bir sinyalle kapatan anahtarlama elemanıdır. Sinyal sürdüğü sürece kapalı kalır; kesildiğinde kendiliğinden açar.

Var olma sebebi, kesme kararını veren şey ile kesme işini yapan şeyin ayrılması gerekliliğidir. Bir motorun akımını bir termostat, bir zaman elemanı ya da bir koruma elemanının küçük kontağı taşıyamaz; taşıyabildikleri şey bir bobini besleyecek kadar küçük bir akımdır. Kontaktör bu iki büyüklüğün arasında durur.

Bulunduğu her yerde iki devre vardır: yükün akımını taşıyan güç devresi ve kararı taşıyan kumanda devresi. Kontaktör ikisinin buluştuğu yerdir, ama aralarında akım geçmez.

Sınırları da aynı tanımdan çıkar. Aşırı yükü, kısa devreyi ve kaçağı görmez; bir devreyi enerjiden ayırma işini üstlenmez; kendisine gelen sinyalin doğru olup olmadığını sorgulamaz. Bir kontaktör bir tesisatta neyin olacağına karar veren eleman değil, verilen kararı uygulayan elemandır.

Sık sorulanlar

İlgili yazılar

Güvenlik sınırı. Bu yazı bir tesisatın nasıl çalıştığını anlatır, ne yapmanız gerektiğini söylemez. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. Tarif edilen mekanizma her tesisatta aynı değildir.