Topraklama Hangi Renk? İletken Renk Kodları ve Zorunlu Anlamları

Kapağı açılmış bir buatın içinde üç iletken durur. Birinin yalıtımında yeşil ile sarı birlikte koşar, biri açık mavidir, üçüncüsünün rengi tesisattan tesisata değişir. Üçü de aynı kablodan gelmiştir, üçü de aynı görünür, üçünün de ucunda aynı bakır vardır. Aralarındaki bütün farkı taşıyan tek şey renktir.

O rengin nereden geldiği çoğu zaman bir alışkanlık sanılır. Alışkanlık değildir. Türkiye’de iletken renkleri bir yönetmelik maddesine bağlıdır ve o madde renklerden ikisini adıyla verir, üçüncüsünü kasten adlandırmaz.

Bu sayfanın cevapladığı soru tek satırlıktır: topraklama hangi renk? Cevap kısadır, dayanağı kısa değildir — çünkü kuralın asıl gücü verdiği adda değil, o adı başka her iletkene yasaklamasında durur. Anlatmadıkları da baştan söylenmeli. Topraklamanın ne olduğu ve neyi koruduğu Topraklama Nedir, Neyi Korur? sayfasında karşılanıyor; burada yalnızca işaretinden söz edilir. Faz, nötr ve koruma iletkeninin her birinin devrede ne iş gördüğü kendi yazısına bırakıldı. Kablonun üstündeki harflerin ne anlattığı başka bir işaret sistemidir ve burada okunmaz; iletken kesitinin neye göre belirlendiği de bu sayfanın sorusu değildir.

Yönetmeliğin adıyla verdiği tek koruma rengi: yeşil-sarı

Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği — Resmî Gazete, 04.11.1984 / 18565 — iç tesislerde kullanılacak iletken renklerini Madde 57’de, üç satırda sayar. Birinci satır koruma iletkenlerine aittir ve tek bir renk verir: yeşil-sarı.

Buradaki renk bir çifttir, iki ayrı iletken değil. Aynı yalıtımın üstünde yeşil ile sarı birlikte bulunur ve ikisinden biri tek başına bu anlamı taşımaz. Elektrikte topraklama hangi renk sorusunun yönetmelikten okunan karşılığı budur ve tektir.

Koruma iletkeni, olağan çalışmada gerilim altında bulunmaması gereken metal parçaları toprakla birleştiren iletkendir; prizin topraklama ucu da onun cihaza en yakın ucudur. Ne yaptığı ve hangi olaya karşı durduğu Topraklama Nedir, Neyi Korur? sayfasında anlatılıyor, burada tekrarlanmıyor.

Sorunun kablo üzerinden sorulan biçimi de aynı yere çıkar. Çok damarlı bir kabloda topraklama hangi renk damardır diye sorulduğunda aranan şey yine yeşil-sarı olandır; topraklama kablosu rengi ayrı bir kural değil, aynı maddenin aynı satırıdır. Kablonun dış kılıfının rengi ise bu maddenin konusu değildir — Madde 57 kılıfı değil, kılıfın içindeki iletkenleri adlandırır.

Açık mavi: nötr ve orta iletken

Maddenin ikinci satırı orta iletkenler ve nötr iletkenler içindir ve onlara açık maviyi verir. Yönetmeliğin adıyla verdiği ikinci ve son renk budur. Nötr kablo hangi renk sorusu bu satırda kapanır; nötr kablo rengi, maddenin doğrudan adlandırdığı iki renkten biridir.

İki renk arasındaki fark bir renk farkı değil, bir görev farkıdır. Nötr her gün iş görür: akımın devreye geri döndüğü yol odur. Yeşil-sarı iletken ise olağan bir günde boş durur, işini yalnızca bir arıza anında yapar. İkisinin aynı yere bağlanıp bağlanmadığı ve neden, ayrı bir sorudur ve cevabı bu sayfada değil.

Renk kodunun taşıdığı bilgi tam da budur: bir iletkeni ötekinden ayıran şey kalınlığı ya da durduğu yer değil, kendisine verilmiş görevdir, ve o görev renkle ilan edilir.

Faz iletkeni için kural bir ad değil, bir ayrım ister

Madde 57’nin üçüncü satırı ilk ikisinden yapıca farklıdır ve bu yazının en önemli satırı odur. Faz iletkenleri için yönetmelik bir renk adı vermez; yürürlükteki kablo standartlarına uygun olmak üzere her faz için farklı renkler kullanılmasını ister.

İstenen şey bir ad değil bir ayrımdır: üç fazın birbirinden ayırt edilebilmesi. Hangi fazın hangi renk olacağı yazılmamıştır; faz kablo rengi diye tek bir karşılık aramak da bu yüzden sonuç vermez.

Bunun okur tarafındaki karşılığı rahatsız edicidir ve tek cümledir: panoda renge bakarak fazı ayırt etmek bir tesisat kuralına dayanmaz. Kural fazların birbirinden ayrılmasını istiyor, adlarını vermiyor. Ayrımı yapan şey tesisatın kendi düzenidir ve o düzen belgeye değil, projeye ve o projeyi uygulayan kişiye bağlıdır.

Yönetmelik aynı maddenin devamında iki renk daha anar, ama ikisini de kural olarak değil tavsiye olarak yazar: aydınlatma tesisatında anahtardan geçen iletkenin kırmızı, vaevien anahtarın bacakları arasındaki iletkenlerin pembe renkli olması tavsiye edilir.

Bu cümlenin iki ayrı sınırı var ve ikisi üst üste biner. Birincisi, bir tavsiye bir kural değildir. İkincisi, tavsiyenin kapsamı faz iletkeninin kendisi bile değildir — konu, anahtardan geçen ve anahtar bacakları arasında kalan uçtur. Yani sahada sık duyulan hazır cevabı yönetmelikten okumaya çalışmak, kaynağı iki kez birden genişletmeyi gerektirir: önce bir tavsiyeyi kurala, sonra dar bir bağlamı genel hükme.

Kuralın asıl gücü verdiği adda değil, kapattığı yerdedir

Aynı yönetmeliğin Madde 32-b.2/i’si renk adı vermez; işaretlemeyi bir yükümlülük hâline getirir. Koruma iletkeni olarak kullanılan yalıtılmış iletkenlerin ve kabloların bütün uzunlukları boyunca belirli renklerde işaretlenmiş olmasını ister, sıfır iletkenlerinin de aynı biçimde işaretlenmesini ekler ve maddenin ağırlığı son cümlededir: bu işaret başka hiçbir iletken için kullanılmamalıdır.

Bir renk kodunun asıl hükmü burada durur. Yeşil-sarı topraktır cümlesi bir bilgi verir; yeşil-sarı başka hiçbir şey olamaz cümlesi ise o bilgiyi kullanılabilir kılan şeydir. Bir işaret, başka görevlerde kullanılması kapatılmadığı sürece hiçbir şey ayırt etmez; ayırt eden şey yasağın kendisidir.

Aynı yasak ikinci bir belgede daha yazılı, ama dar bir bağlamda. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği — Resmî Gazete, 21.08.2001 / 24500 — Madde 18-c6’da iletişim sistemlerinin fonksiyon ve koruma topraklamasını düzenler; fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeninin bütün uzunlukları boyunca sarı-yeşil renkle işaretlenmesini ister ve diğer iletkenler için sarı-yeşil renklerle işaretlemeyi açıkça yasaklar. Bu madde bir iletişim sistemi maddesidir; genel bir iç tesisat hükmü değildir ve öyle okunamaz. Buraya yalnızca aynı yasağın ikinci bir belgede de yazılı olduğunu göstermek için alındı.

İki belgenin lafzı arasında küçük bir fark da var ve gizlenmesi gereken bir şey değil: biri yeşil-sarı, öteki sarı-yeşil yazıyor. Aynı renk çifti, iki belge, iki sözcük sırası.

Kuralın kendi tanıdığı dört istisna

Madde 32-b.2/i işaretleme yükümlülüğünü koyduktan sonra dört durumu bunun dışında tutar. Bu dört durum kuralın süsü değil yarısıdır: onları saymayan bir aktarım okura yanlış bir kesinlik verir.

Birincisi bağlama ve dağıtım tesisleridir. İkincisi, koruma iletkeninin ayrı bir iletken değil doğrudan bir gövde olduğu hâldir — ortada işaretlenecek bir yalıtım yoktur. Üçüncüsü hava hatlarıdır. Dördüncüsü, dayanıklı bir işaretlemenin yapılamadığı durumdur.

Dördü de maddenin kendi metninde sayılıdır ve okur tarafındaki sonuçları aynıdır: yeşil-sarı bir iletken görmemek, tek başına, orada kurala aykırı bir tesisat bulunduğu anlamına gelmez. Kuralın o tesisat için öngördüğü hâl başka olabilir.

Renk bir görev ilan eder, bir bağlantıyı kanıtlamaz

Bir tanıma kuralının en kolay yapılan üç yanlış okuması var ve üçü de bu sayfada adıyla kapatılıyor.

Renk bir bağlantı kanıtı değildir. Yeşil-sarı bir iletkenin ucunu görmek, o iletkenin gerçekten toprakla birleştiğini göstermez. Renk, iletkene verilmiş görevin adıdır; görevin yerine getirilip getirilmediği bambaşka bir sorudur ve gözle kapanmaz. O sorunun cevabı bir renkte değil bir ölçümde durur; ölçümün nasıl yapıldığı bu sayfanın dışındadır.

Bir renk fazı tanımlamaz. Bir tesisatta kırmızı bir iletken görmek o iletkenin faz olduğunu göstermez; yönetmeliğin kırmızı için yazdığı tek şey, aydınlatma tesisatının dar bir ayrıntısına ilişkin bir tavsiyedir. Tersi de doğrudur ve tehlikesi daha büyüktür: yönetmelik fazlara bir ad vermediğine göre, bir iletkenin faz olmadığı da renginden okunamaz. Birinci yanlış şaşırtır, ikincisi rahatlatır.

Kural sahadaki durum değildir. Renk kuralı 1984 tarihli bir yönetmelikte durur. Ondan önce çekilmiş tesisat vardır, sonradan çekilip kurala uymamış tesisat vardır ve bir de maddenin kendi saydığı dört istisna vardır. Bir kuralın yazılı olması, önündeki tesisatın ona uyduğunu göstermez. Renk kodu bir tanıma kuralıdır, bir güvenlik teyidi değildir.

Özet

İletken renkleri Türkiye’de bir yönetmelik maddesine bağlıdır: Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (Resmî Gazete, 04.11.1984 / 18565) Madde 57. Madde koruma iletkenlerine yeşil-sarıyı, orta ve nötr iletkenlere açık maviyi verir; faz iletkenleri için ise bir ad vermez, yürürlükteki kablo standartlarına uygun olmak üzere her faz için farklı renkler ister.

Kuralın asıl hükmü Madde 32-b.2/i’dedir. Koruma iletkeni ve sıfır iletkeni bütün uzunlukları boyunca işaretlenir ve bu işaret başka hiçbir iletkende kullanılamaz. Bir renk kodunu işe yarar kılan şey verdiği ad değil, o adı kapatmasıdır. Aynı yasağın dar kapsamlı bir ikinci örneği Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’nin (Resmî Gazete, 21.08.2001 / 24500) Madde 18-c6’sında, iletişim sistemleri için yazılıdır.

Aynı madde dört istisna da tanır: bağlama ve dağıtım tesisleri, gövdeden oluşan koruma iletkeni, hava hatları ve dayanıklı işaretlemenin yapılamadığı durum.

Geriye üç sınır kalıyor. Renk bir görevi ilan eder, o görevin yerinde olduğunu göstermez. Faz için verilmiş bir ad olmadığından, renge bakarak faz ayırt etmek bir kurala dayanmaz. Ve kural 1984’te yazılmıştır; önündeki tesisatın ona uyduğunu söyleyen şey kuralın kendisi değildir.

Sık sorulanlar

İlgili yazılar

Güvenlik sınırı. Bu yazı bir tesisatın nasıl çalıştığını anlatır, ne yapmanız gerektiğini söylemez. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. Tarif edilen mekanizma her tesisatta aynı değildir.