Topraklama Kablosu Kaçlık Olmalı? Koruma İletkeninin Kesit Kuralı

Güvenlik sınırı. Elektrik tesisatında ölçüm, sökme ve bağlantı işleri yetkili kişilerce ve enerji kesilerek yapılır. tam notu oku

Bir pano fotoğrafında yeşil-sarı kablonun kaç milimetrekare olduğunu sormak kolaydır; cevap tek bir sayı gibi görünür. Oysa Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği bu soruya sabit bir mm² değeriyle değil, ana iletkenin kesitine bağlı bir kuralla cevap verir. Aynı devrede 4 mm²lik faz iletkeni varken koruma iletkeni de 4 mm² olabilir; 50 mm²lik bir faz iletkeninde koruma iletkeni yarısı kadar, yani 25 mm² olur. Kural sabit bir sayı değil, bir orandır — ve o oranın altında hiçbir zaman inilemeyecek bir taban değer durur.

İki kavram baştan ayrılsın, çünkü sorulan kelime ikisini de kapsıyormuş gibi görünür. Yönetmelik, elektrottan gelip topraklama barasına bağlanan iletkeni topraklama iletkeni diye adlandırır ve onun için ayrı bir çizelge taşır. Devre boyunca faz iletkeniyle birlikte giden, cihaz gövdesini koruma barasına bağlayan yeşil-sarı kabloya ise koruma iletkeni der. Sahada ikisine birden “topraklama kablosu” denmesi yaygındır ve arama da bu ayrımı gözetmez; ama bu yazının cevapladığı soru — pano içinden prize kadar giden, gövdeleri koruyan iletkenin kesiti — yönetmeliğin koruma iletkeni maddesine girer. Elektrottan baraya giden ayrı çizelge bu yazının konusu değildir.

İki yol var: hesapla ya da seç

Yönetmelik koruma iletkeninin kesiti için tek bir yöntem dayatmaz, iki yol tanır ve ikisi de aynı ağırlıktadır: kesit ya bir formülle hesaplanır ya da ana iletken kesitine bağlı bir çizelgeden doğrudan seçilir (Madde 9-e1). Sahada neredeyse her zaman ikinci yol kullanılır, çünkü hesaplama arıza akımı ve açma süresi gibi devre başına değişen büyüklükler ister; çizelge ise tek bir bilgiyle, ana iletkenin kesitiyle, sonuca gider.

Hesaplama yolu formül olarak şöyle yazılır: kesit, arıza akımının karesiyle açma süresinin çarpımının kareköküne, bir katsayıya bölünmesiyle bulunur. Bu katsayı serbestçe tahmin edilmez; yönetmeliğin kendi çizelgelerinden okunan sabit bir değerdir. Yani hesaplama yöntemi de “mühendisin kendi hesabı” değil, yönetmeliğin verdiği bir katsayıyla yürütülen bağlı bir işlemdir. Bu yazı katsayı tablosunun tek tek değerlerini taşımaz — konu neredeyse hiç sahada elle hesaplanmaz ve komşu yazıların alanına girer; burada bilinmesi gereken, hesabın var olduğu ve keyfi olmadığıdır.

Çizelge ile seçim: ana iletkenin kesitine bağlı üç bant

Sahada asıl kullanılan yol, ana iletken kesitine bağlı üç bantlı çizelgedir (Çizelge-8). Kural üç satırda toplanır: ana iletken 16 mm²ye kadarsa koruma iletkeni ana iletkenle aynı kesitte olur; ana iletken 16 ile 35 mm² arasındaysa koruma iletkeni sabit 16 mm²de kalır; ana iletken 35 mm²yi geçiyorsa koruma iletkeni ana iletkenin yarısı olur. Sorunun “kaçlık olmalı” biçimindeki cevabı budur: sabit bir mm² değil, ana iletkenin kesitine göre okunan bir oran.

Çizelgenin kendi şartı gövdeden ayrılmaz: bu üç satır yalnızca koruma iletkeni ana iletkenle aynı malzemedense geçerlidir. Bakır faz iletkenine bakır koruma iletkeni eşlenmişse tablo doğrudan uygulanır. Farklı malzeme kullanılıyorsa — örneğin alüminyum ana iletkene bakır koruma iletkeni bağlanıyorsa — bu çizelge doğrudan uygulanmaz; farklı malzemede kesitin nasıl bulunacağı bu yazının kapsamı dışındadır. Bu yüzden “kesit şudur” cümlesi eksiktir; doğru cümle “kesit ana iletkenin kesitine ve malzemesine bağlıdır, kural şudur” biçimindedir.

Hiçbir zaman inilemeyecek taban: 2,5 mm² ve 4 mm²

Yukarıdaki iki yoldan hangisi seçilirse seçilsin — hesapla ya da çizelgeden seç — üçüncü ve bağımsız bir sınır her zaman geçerlidir. Besleme kablosunun ya da onun mahfazasının dışında, ayrı olarak döşenen bir koruma iletkeninin kesiti, mekanik koruma altındaysa 2,5 mm²nin, mekanik koruma yoksa 4 mm²nin altına hiçbir şekilde düşürülemez (Madde 9-e1/iii). Bu taban, hesaplama ya da çizelgenin verdiği sayı daha küçük çıksa bile geçerlidir — yani üç kuralın en katısı budur ve diğer ikisini geçersiz kılmaz, üstüne biner.

Ayrımın pratik sonucu şu: kablo kılıfı içinde, faz iletkeniyle birlikte aynı mahfazada giden bir koruma iletkeni için bu taban aranmaz, çünkü kılıfın kendisi zaten mekanik koruma sağlar ve o durumda Çizelge-8’in oranı doğrudan geçerlidir. Taban, iletkenin kılıftan ayrılıp çıplak ya da tek başına döşendiği durumlar içindir — örneğin bir kablo kanalının dışına çıkıp duvar içinden tek başına geçen ya da açıkta döşenen bir koruma iletkeni.

Tabanın kendisi de hesaplama ve çizelge yöntemlerinden bağımsız kurulmuştur; yani “hesapla ya da seç” ikilemi nasıl sonuçlanırsa sonuçlansın, üçüncü bir kontrol olarak devreye girer. Küçük kesitli bir devrede Çizelge-8’in oranı 1 mm² gibi bir sayı verse bile, ayrı döşenen iletken için taban devreye girer ve sonuç yine 2,5 mm² ya da 4 mm²nin altına inmez.

Ortak koruma iletkeni: en büyük devreye göre boyutlanır

Bir koruma iletkeni tek bir devreye değil, birden fazla akım devresine birlikte hizmet ediyorsa kesiti, en küçük ya da ortalama devreye göre değil, o iletkeni paylaşan devrelerin en büyük ana iletken kesitine göre belirlenir (Madde 9-e1/iv). Yani ortak bir koruma iletkeni, üzerindeki devrelerden hangisi en kalın faz iletkenine sahipse ona göre boyutlanır; küçük devrelerin varlığı kesiti aşağı çekmez.

Sınırlar ve yanlış anlamalar

Bu yazı iki soruyu bilerek dışarıda bırakıyor. Birincisi: faz iletkeninin kendi kesiti hangi kurala göre belirlenir — o, yükün akımına, döşeme biçimine ve ortam sıcaklığına bağlı ayrı bir hesaptır ve konusu burada değildir.

• Kablo kesiti neye göre belirlenir?^yazılmadı Kablo Kesiti Neye Göre Belirlenir? — Faz iletkeninin kendi kesitinin nasıl bulunduğu bu yazının dışında, orada.

İkincisi: elektrottan topraklama barasına giden gerçek topraklama iletkeninin kesiti, yönetmelikte koruma iletkeninden ayrı bir çizelgeyle düzenlenir ve korozyon durumuna göre değişir; bu yazı o çizelgeyi taşımaz, çünkü sahada sorulan “topraklama kablosu” çoğunlukla devre boyunca giden koruma iletkenidir.

En sık yapılan hata, tek bir mm² değerini “standart topraklama kesiti” diye ezberlemektir. Yönetmelik böyle bir sabit vermez; verdiği şey ana iletkenin kesitine bağlı bir oran ve o oranın hiçbir zaman altına inilemeyecek bir tabandır. İkinci sık hata, farklı malzemeden iletkenleri Çizelge-8’in sayılarıyla doğrudan eşlemektir — çizelge yalnızca aynı malzemede geçerlidir.

Özet

Koruma iletkeninin kesiti bir liste değil, ana iletkenin kesitine bağlı bir kuraldan çıkar. Ana iletken 16 mm²ye kadarsa koruma iletkeni onunla aynı kesittedir; 16 ile 35 mm² arasında sabit 16 mm²de kalır; 35 mm²yi geçtiğinde ana iletkenin yarısı olur — ve bu yalnızca aynı malzemede geçerlidir. Hangi yol izlenirse izlensin, ayrı döşenen bir koruma iletkeni mekanik korumalıysa 2,5 mm²nin, korumasızsa 4 mm²nin altına hiçbir zaman düşürülemez. Birden fazla devreyi paylaşan ortak bir koruma iletkeni, en büyük ana iletken kesitine göre boyutlanır. Gerçek topraklama iletkeni ve faz iletkeninin kendi kesiti ise ayrı konulardır.

Sık sorulanlar

İlgili yazılar